Lipiec - Fotografia – transport fresku romańskiego

Fotografia – transport fresku romańskiego

Autor: Franciszek Bomba
Miejsce i czas powstania: Nysa, 1939 r.
Materiał i technika: odbitki fotograficzne na papierze
Wymiary: ok. 13 cm x 18 cm

Fotografia o numerze MNa/AF 225 z Archiwum Fotografii Muzeum Powiatowego w Nysie, autorstwa Franciszka Bomby (1880-1970), wykonana latem 1939 r., dokumentuje transport fragmentu malowidła ściennego (romańskiego fresku) z kościoła pw. św. Jakuba w Nysie do Muzeum Sztuki i Starożytności, mieszczącego się w dawnej Komendanturze garnizonu nyskiego przy ulicy Grodzkiej (obecnie siedziba Zespołu Szkół i Placówek Artystycznych w Nysie).
Centralny element fotografii stanowi duża drewniana konstrukcja transportowa ustawiona pionowo, na której osadzono fragment tynku z zachowaną warstwą polichromii. Całość posadowiona jest na prowizorycznym torze transportowym złożonym z drewnianych belek. W transporcie uczestniczy grupa mężczyzn. W tle widoczna jest zabudowa miejska.
Na odwrocie fotografii znajduje się odręczny opis w języku niemieckim: Transport eines Mauerstückes mit romanischer Malerei aus der St. Jakobuskirche nach dem Museum. Sommer 1939. B., (Tłum: Transport fragmentu muru z romańskim malowidłem z kościoła św. Jakuba do muzeum. Lato 1939 r. B.) sporządzony przez Franza Bombę. Zdjęcie opatrzono trzema pieczęciami nyskiego muzeum, pochodzącymi z różnych etapów jego działalności. Najstarsza z nich – Museum Neisse O./S. – reprezentuje okres przedwojenny. Dwie pozostałe pieczęcie pochodzą z okresu po 1984 r.: MUZEUM W NYSIE oraz MUZEUM W NYSIE ul. Bpa. Jarosława 11 Archiwum Fotograficzne.

W sprawozdaniu z działalności Nyskiego Towarzystwa Sztuki i Starożytności za lata 1939–1941 Franciszek Bomba odnotował pozyskanie do zbiorów fragmentu polichromowanego muru oraz kilku kamiennych detali architektonicznych z okresu późnego romanizmu, odkrytych podczas badań prowadzonych w kościele św. Jakuba i św. Agnieszki.
Niestety fragment muru z freskiem nie zachował się do dnia dzisiejszego. Trzy zabytkowe elementy kamieniarki - piaskowcowa baza filara przyściennego oraz fragmenty kamiennego obramienia okna znajdują się obecnie na ekspozycji archeologicznej Muzeum Powiatowego w Nysie.

Prezentowany na fotografii fresk oraz kamienne detale pochodzą z badań archeologicznych i prac zabezpieczających prowadzonych w związku z powodzią, która nawiedziła Nysę we wrześniu 1938 r. Odkryto je około 2 metry poniżej poziomu remontowanej wówczas posadzki. Stanowią relikty starszej, romańskiej budowli sakralnej, datowanej na XIII w. - dziś są to najstarsze zachowane materialne świadectwa dziejów nyskiej świątyni.
Autor zdjęcia Franciszek (Franz) Bomba (ur. 28 września 1880 r. w Oleszce koło Strzelec Opolskich, zm. 21 marca 1970 r. w Osnabrück) był nauczycielem rysunku, historykiem sztuki i muzealnikiem związanym z Nysą.
Urodził się jako drugie z dziewięciorga dzieci Józefa Bomby i Janiny z domu Kiołtyka. Po ukończeniu szkoły powszechnej i trzech klas szkoły realnej podjął naukę w seminarium nauczycielskim. W 1900 r. uzyskał kwalifikacje nauczyciela szkoły powszechnej. W latach 1904–1909 studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie, kształcąc się w zakresie historii sztuki, malarstwa i rysunku. W 1909 r. zdał egzamin uprawniający do nauczania rysunku i historii sztuki. Następnie pracował w gimnazjum w Tarnowskich Górach, a od 1912 r. w Królewskim Gimnazjum Katolickim w Nysie (od 1924 r. Państwowym Gimnazjum Katolickim Carolinum w Nysie, obecnie I L.O. im. Jana III Sobieskiego „Carolinum” w Nysie).
Poza pracą nauczycielską rozwijał zainteresowania związane z biologią, muzealnictwem i konserwacją zabytków. Odbywał studia oraz praktyki specjalistyczne w muzeach na terenie Niemiec, Austrii i Czech. W 1923 r. poślubił Marię Knauer, z którą miał córkę Dorotę.
W 1930 r. został mianowany kierownikiem Muzeum Sztuki i Starożytności w Nysie (od 1932 r. etatowym). Funkcję tę pełnił do 1945 r. Systematycznie rozbudowywał zbiory, szczególnie w zakresie historii lokalnej i sztuki regionu. Dokumentował także zabytki Nysy oraz okolicznych miejscowości, wykonując liczne fotografie architektury i wnętrz historycznych budowli. Znaczna część wykonanych przez niego fotografii zachowała się do dziś i stanowi cenne źródło do badań nad przeszłością regionu.
W obliczu zbliżającego się frontu, na początku marca 1945 r., Franciszek Bomba zorganizował ewakuację najcenniejszych muzealiów. 5 marca przewieziono je do Oberthomasdorf (obecnie Domašov koło Jeseníka w Czechach), oddalonego o około 40 km od Nysy. Opisał to szczegółowo w dokumencie z 1957 r., w którym wymienił zabezpieczone eksponaty, podał liczbę skrzyń ewakuacyjnych oraz dokładne miejsce ich zdeponowania.
Po zniszczeniu muzeum w 1945 r. Bomba pozostał w Nysie mimo trwających wysiedleń ludności niemieckiej. Przyjął obywatelstwo polskie, we własnoręcznie sporządzonym po wojnie życiorysie podkreślał swoje polskie pochodzenie. Został zatrudniony w starostwie powiatowym, w Referacie Kultury i Sztuki, kierowanym przez Stanisława Kramarczyka, z którym współpracował przy zabezpieczaniu ocalałych eksponatów oraz odzyskiwaniu rozproszonych zbiorów muzealnych. Od 1 stycznia 1950 r. zatrudniony był na stanowisku referendarza w reaktywowanym w 1947 r. Muzeum Ziemi Nyskiej, którego dyrektorem był Kramarczyk. 1 sierpnia 1958 r., po niespełna dziewięciu latach pracy w Muzeum w Nysie, Franciszek Bomba zakończył swoją działalność muzealną. Wyjechał wraz z rodziną do Osnabrück, gdzie zmarł w 1970 r.
W autobiografii zaznaczał, że swoje wieloletnie doświadczenie muzealne starał się wykorzystać w odbudowie muzeum oraz ochronie dziedzictwa kulturowego, przyczyniając się w ten sposób do pracy na rzecz kultury i sztuki w państwie polskim.


Fot. 1 Nysa, transport fragmentu malowidła ściennego (romańskiego fresku) z kościoła św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie do Muzeum Sztuki i Starożytności w Nysie, Franciszek Bomba, 1939 r.

Fot. 2 Odwrocie fotografii - odręczny opis w języku niemieckim: Transport eines Mauerstückes mit romanischer Malerei aus der St. Jakobuskirche nach dem Museum. Sommer 1939. B., sporządzony przez Franciszka Bombę.
Tłum: Transport fragmentu muru z romańskim malowidłem z kościoła św. Jakuba do Muzeum. Lato 1939 r. B.

Fot.3 Łukasz Mrzygłód, Portret Franciszka Bomby, 1932 r. Zbiory Muzeum Historii Kultury w Osnabrück (Kulturgeschichtliches Museum Osnabrück).

Fot. 4 Franciszek Bomba, fotografia z czasopisma „Neisser Heimatblatt”, 1970 r.


Bibliografia:
AMN, sygn. 2/84, Rewindykacja muzealiów z Czechosłowacji, 1947-1963.
AMN, sygn. 3/3, Akta osobowe Bomba Franciszek, 1950-958.
Bomba F., Bericht über die Vereinstätigkeit in den Jahren 1939–1941, „Jahresbericht des Kunst- und Altertumsvereins Neisse” 43./45., red. Georg Weißer, Neisse 1941, s. 1–8.
Jarczyk F-Chr., Der Dank einer Schülergeneration, „Neisser Heimatblatt”, 1970, nr 113, s. 7–8.
Dinter W., In memoriam. Franz Bomba. Sein Leben gehörte dem Carolinum, „Neisser Heimatblatt”, nr 113, 1970, s.7.
Pawlik K., Wojna i powodzie. Katastrofy w dziejach Muzeum w Nysie, „Ochrona Zabytków”, 2003, nr 1–2, s. 103–115.
Pawlik K., Zarys historii muzeów w Nysie od końca XIX wieku do 1945 roku, „Muzealnictwo”, 2006, t. 47, s. 17–26.
Ragsch J., Das Hochwasser zu Neisse 1938, Neiße: Neisser Druckerei G.m.b.H., 1938.

Netografia:
Vortrag von Thorsten Heese: Neu im Museum – die Sammlung Bomba, Osnabrücker Geschichtsblog, 03.06.2018, DOI: https://doi.org/10.58079/pr8i [dostęp: 27.05.2026]