Producent: zakład lokalny Datowanie: po 1829 r. Materiał i technika: żeliwo, odlew Wymiary: 47 x 23,5 x 1,5 cm
Opis:
Prostokątna tablica z czterema otworami montażowymi w narożnikach. Przez środek przebiega poziomy wałek, oznaczający poziom lustra wody, powyżej napis w języku niemieckim: Wasserhoehe poniżej napis: den 11ten Juny 1829. [tłum.: poziom wody/11. lipca 1829.]
Historia:
Tablica upamiętnia gwałtowną powódź, jaka nawiedziła Nysę niemal dwieście lat temu. Ten artefakt nie wzbudziłyby szczególnego zainteresowania, gdyby nie ostatnia wielka woda, z jaką zmagała się Nysa we wrześniu 2024 r. W rocznicę tamtej powodzi ten znak jest przypomnieniem niebezpiecznych wydarzeń w przeszłości i ostrzeżeniem.
Powódź w lipcu 1829 r. była jedną z największych ze znanych powodzi, jakie nawiedziły Nysę. Większe spiętrzenie wody miało miejsce jedynie w 1997 r. – tę katastrofę nazwano wówczas „powodzią tysiąclecia”. W przeszłości w zlewni Nysy Kłodzkiej dużych powodzi było wiele i wg udokumentowanych źródeł to ekstremalne zjawisko powtarza się średnio co 30 lat, o czym jednak niewielu wie i pamięta.
Tablica jest jedną z dwóch - takich samych, jakie znajdują się w magazynie muzeum. Niestety nieznana jest ich pierwotna lokalizacja - prawdopodobnie były zamocowane na nieistniejących już budynkach. Co ciekawe, w przestrzeni Nysy zachowała się jeszcze jedna taka sama w formie i treści płyta. Co ważne, jest zamocowana od początku w niezmienionym miejscu – na portalu Reduty Kardynalskiej przy ul Wyspiańskiego w Nysie. Ponadto w tym samym miejscu znajduje się jeszcze jedna wykonana podobną techniką tablica z napisem [+12 Fuss / a. M.], która przysparza nieco trudności w rozszyfrowaniu. Można przyjąć, że pokazuje poziom wezbranej wody: 12 stóp ponad poziom lustra rzeki, czyli ok. 3,5 m (stopa wrocławska w 1829 r. odpowiadała 0,28795 metra).
W różnych punktach miasta były i są zlokalizowane jeszcze inne pamiątki po powodziach. Informują o dacie wystąpienia zjawiska, a co najważniejsze - o maksymalnym poziomie lustra wody tego dnia, co pozwala na porównania i określenie zasięgu występowania powodzi. W Nysie poza wspomnianymi znakami jakie są na portalu Reduty Kardynalskiej, w przeszłości poziomy powodzi zaznaczone były także w formie poziomej linii i napisu na bramie do tej reduty. Obecnie coraz mniej czytelne znaki w formie namalowanych napisów znajdują się na portalu bocznej bramy Dworu Biskupiego przy ul. Grodzkiej. Są tam oznaczone poziomy wysokiej wody - kolejno od najwyższego z lat: 1997 - 1829 - 1938 -1783 - 2024 - 1883. W ostatnim czasie także w sieni pałacu biskupiego przy ul. bpa Jarosława został zamocowany wskaźnik wysokiej wody. W literaturze są wzmiankowane historyczne znaki na bramach Wrocławskiej i Ziębickiej, upamiętniające powódź z 1501 r. – obecnie nieczytelne.
Porównanie wskaźnika poziomu wody w czasie powodzi w 1829 r. w dwóch znanych miejscach: 1. na bramie Reduty Kardynalskiej, przy korycie rzeki Nysa Kłodzka (189,795 m n.p.m.); 2. na bramie Dworu Biskupiego, przy dawnym korycie rzeki Biała Głuchołaska, (188,652 m. n.p.m.), daje nieco zaskakującą różnicę 1,143 m. Można to wytłumaczyć gwałtownym wzrostem fali powodziowej na rzece Nysa Kłodzka, u bram miasta, która po wdarciu się dalej, nieco się wypłaszczyła i opadła, stąd znak na bramie Dworu Biskupiego pokazuje niższy poziom.
Znaki wielkiej wody zarówno współczesne, jak i historyczne są umieszczone w charakterystycznych punktach w różnych miejscowościach na terenie całej Polski. Jednak zjawisko występuje w ograniczonym zakresie i jest najczęściej inicjatywą społeczną, a nie celowym działaniem. Takie znaki są przypomnieniem o zdarzeniu i są istotne do szacowania zagrożenia powodziowego. Pozostają również elementami dziedzictwa i historii regionów. Na terenie Śląska w dorzeczu Odry odnajdujemy takie znaki zarówno współczesne - opisane w języku polskim, jak sprzed 1945 roku opisane w języku niemieckim. Odnalezione w różnych miejscowościach znaki powodzi nie mają jednego wzoru. Ich przeważająca liczba ma postać tablicy o dowolnym kształcie z określoną na niej datą i wskazanym poziomem wody, a niektóre posiadają dodatkową inskrypcję.
W dobie dziewiętnastowiecznych sposobów pomiaru stanu wody i ochrony przed powodzią, istotną rolę pełniła także zbiorowa pamięć mieszkańców. Gromadzone były relacje i zeznania, szczególnie naocznych świadków, ówczesnych wezbrań. Pozwalały one weryfikować wiarygodność danych pochodzących z instalowanych wodowskazów, a tym samym unikać pomyłek. Znaki stanowiły ostrzeżenie i były przestrogą dla późniejszych pokoleń. Społeczności lokalne dbały o to, aby wiedza na temat zagrożenia powodziowego i zaistniałych już wezbrań na danym obszarze przekazywana była jak najdłużej. Ciągłość tych przekazów została przerwana w 1945 r. wraz z niemal 100% wymianą ludności.
Bez odpowiedniej informacji takie znaki są zwykle bagatelizowane i pomijane, mimo iż są źródłami informacji o powodziach historycznych i ich zasięgu. Dostarczają istotnych danych do szacowania zagrożenia powodziowego, szczególnie przy realizacji projektów i inwestycji.
Obecnie znaki wielkich wód giną i są zapomniane. Brak kultywowania i dbałości o zachowane dziedzictwo powoduje stopniowe zatracanie jego materialnej i niematerialnej części. Przekazy historyczne, podania i opowieści wypierane są przez nowe technologie. Możemy ich przekaz rozpatrywać zarówno jako znaczniki praktyczne wskazujące zasięg powodzi, jak również jako obiekty zabytkowe. Pozostaje zadać sobie pytanie jaką wartość w dzisiejszym świecie mają, i czy ślady powodzi to również cenny element dziedzictwa i historii regionów?
Oprac. Edward Hałajko
Bibliografia:
Bożek P., Znaki wielkiej wody – historie wybrane, Kraków 2018.
Lorenz K., Hohschlufen der Neisse in alter Zeit, ,,Der Oberschlesier” 1938, Jg. 20, Heft 10, s. 579-586.
Ruffert B., Kurze Chronik von Neisse, Neisse 1910.
Hałajko E., Powódź w Nysie, analiza, ocena, historia, „Nyskie Szkice Muzealne” t. XVIII, Nysa 2025.
Fotografie:
1. Tablica upamiętniająca historyczny wskaźnik wielkiej wody 11 lipca 1829 r., osadzona w sieni Pałacu Biskupiego przy ul. Bpa Jarosława
2. Jedyna zachowana tablica upamiętniająca powódź z 1829 roku, osadzona na budynku; znajduje się na portalu Reduty Kardynalskiej w Nysie
3. Portal Reduty Kardynalskiej przy ul. Wyspiańskiego
4. Tablica osadzona na portalu Reduty Kardynalskiej z przypuszczalnie oznaczonym poziomem lustra wody podczas powodzi z 1829 roku
5. Wrota Reduty Kardynalskiej w Nysie z zaznaczonymi poziomami powodzi. Źródło: Forum Historii Nysy: fhn.cba.pldownload.phpid=11187 [dostęp: 6.06.2025]
6. Portal bocznej bramy Dworu Biskupiego przy ul. Grodzkiej
7. Gwoździe służące do przytwierdzenia tablicy
8. Tablica upamiętniająca poziom wody we Wrocławiu 13 lipca 1997 r.
