Mszały rzymskie dla diecezji wrocławskiej (XVIII w.)
Autor miedziorytów: Florian Bartholomäus Comaeus Strachowsky
Drukarz: Karl Friedrich Hilsen
Miejsce i czas powstania: Wrocław, 1738
Materiał i technika: papier, skóra, deska, druk, tłoczenie złote, okucia metalowe, miedzioryt
Wymiary: wys. 35 cm, szer. 22,5 cm (MNa/RA 47); wys. 35,5 cm, szer. 23,5 cm (MNa/RA 2557)
Na obiekt miesiąca października wybrano dwa egzemplarze mszałów rzymskich będących częścią bogatej kolekcji starodruków Muzeum Powiatowego w Nysie.
Mszał rzymski
(Missale Romanum) to najważniejsza księga liturgiczna Kościoła rzymskokatolickiego używana do odprawiania mszy przez kapłanów, w skład której wchodzą teksty mszalne, czyli modlitwy, śpiewy, czytania, a także zmienne części oficjum mszalnego, ułożone wg kalendarza kościelnego. Powstał z połączenia osobnych ksiąg, takich jak: sakramentarz, ewangeliarz (zbiór wyjątków z Ewangelii), lekcjonarz (czytania z Pisma Świętego), antyfonarz mszalny (zbiór śpiewów liturgicznych). Mszał rzymski jako nieodłączna księga potrzebna do sprawowania liturgii ukonstytuowała się w XIII w., a jej miejscem postania była Italia. Pierwszy drukowany mszał zaś opublikowano w Mediolanie w 1474 r.
Forma i treść prezentowanych mszałów była wynikiem prac soboru trydenckiego (1545-1563). Bullą papieską
Quo primum 14 lipca 1570 roku papież Pius V ogłosił wytyczne dotyczące uporządkowania nowej księgi służącej do sprawowania ujednoliconej liturgii. Z niewielkimi zmianami forma tego mszału dotrwała do obrad Soboru Watykańskiego II (1962-1965) i do ogłoszenia w 1970 r. Mszału Pawła II jako nowej głównej księgi liturgicznej.
Mszały powstały dla diecezji wrocławskiej, jak podano we fragmencie tytułu: „[…] IN QUO MISSAE/ DIOECESI WRATISLAVIENSI PROPRIAE/ AD MAJOREM CELEBRANTIUM COMMODITATEM IN EXTENSO CONTINENTUR” (tłum. „[…] w którym msze własne dla diecezji wrocławskiej, dla większej wygody celebrujących, są zamieszczone w całości”). Przeznaczenie ksiąg podkreślone jest również poprzez frontyspis, na którym przedstawiono świętych patronów tego obszaru. W obu księgach frontyspisem nazwiemy - nie jak zwyczajowo określa się ozdobnie potraktowaną stronę tytułową - a rycinę ją poprzedzającą. W dolnej części miedziorytu umieszczono siedzących na obłokach świętych z ich atrybutami (od lewej): św. Wawrzyńca z rusztem (na którym był męczony); św. księżną Jadwigę Śląską, ubraną w gronostajowy płaszcz i książęcą koronę na głowie, lewym ramieniem obejmującą model kościoła klasztornego w Trzebnicy i małą figurkę Madonny z Dzieciątkiem. U góry z lewej zaprezentowano św. Jana Chrzciciela, który trzyma w prawej dłoni laskę zwieńczoną krzyżem z wstęgą z napisem w języku łacińskim „ ECCE AGNUS DEI” ( tłum. „Oto Baranek Boży”), a obok niego baranka, który symbolizuje Chrystusa. W centrum znajduje się św. Józef z lilią, a po prawej stronie piszący św. Jan Ewangelista z charakterystycznym dla niego orłem u boku. Na samej górze umiejscowiono pośrodku w trójkącie promieniste Oko Opatrzności oznaczające Trójcą Św. Całość ujęto w dekoracyjną ramę, która u góry ma formę woluty ze zwisającymi z niej kwiatowymi girlandami.
Strona tytułowa w obu mszałach ozdobiona jest sceną koronacji Najświętszej Marii Panny wykonaną w technice miedziorytu: Maria w rozwianych szatach, ze złożonymi modlitewnie dłońmi; nad jej głową Bóg Ojciec i Syn Boży trzymają dekoracyjną koronę, nad którą umieszczono dwanaście gwiazd. Gwiazdy te symbolizują dwunastu Apostołów, pojęcie pełni oraz odnoszą się do opisu z Apokalipsy św. Jana, gdzie Maria to „niewiasta obleczona w słońce i księżyc pod jej stopami, a na jej głowie wieniec z gwiazd dwunastu” (Ap 12,1). U stóp Madonny kula z odcinającym się półksiężycem (który często przedstawiany jest w typie ikonograficznym zwanym „Marią Apokaliptyczną”). Bóg Ojciec i Chrystus mają identyczne berła i kule symbolizujące Ziemię. Nad sceną góruje Duch Święty pod postacią promieniującej gołębicy. Przedstawienie to ujęte jest z obu stron dekoracyjnymi elementami architektonicznymi, składającymi się z cokołu i nastawy, a także elementami kratki regencyjnej, typowej dla 1. poł. XVIII w. Na nastawach, zwieńczonych wolutowo, ozdobionych zwisającymi girlandami kwiatowymi, amorficzna plecionka imitująca wyrytą w płycinie. Postument z lewej strony zawiera element herbu Wrocławia, czyli głowę św. Jana Chrzciciela na misie. Na postumencie po prawej umieszczono herb księstwa nyskiego biskupów wrocławskich, czyli na tarczy sześć lilijek heraldycznych.
Frontyspis i scena ze strony tytułowej starodruku jest sygnowana. Na rycinie przed stroną tytułową w prawym dolnym rogu widnieje napis – „Bart: Strahowsky sculp: Wrat:.” , natomiast scena ilustrująca stronę tytułową opatrzona jest w dole prawego cokołu informacją – „B. Strahowsky fc: Wratislavia”. „Wrat:” to skrót od Wratislavia – po łacinie Wrocław, „sculp.” – pochodzi od „sculpsit” w języku łacińskim oznacza to słowo „rytował”, zaś „fc” to abrewiacja od „fecit” – „wykonał”. Podpisy te jednoznacznie wskazują na słynnego wrocławskiego grafika Floriana Bartholomäusa Comaeusa Strachowsky’ego.
Twórca urodzony w 1693 r. we wsi Dobšice na Morawach, zmarł w 1759 r. we Wrocławiu. Wraz z synem Johannem Benjaminem (1728 r. lub 1729 r.? - 1789 r.) prowadził warsztat na wrocławskiej wyspie Piasek, gdzie rezydowali też przy kościele pw. NMP na Piasku kanonicy regularni św. Augustyna. Bogata twórczość Strachowskych zdecydowanie zdefiniowała artystycznie grafikę i ilustrowanie książek w XVIII wieku na Śląsku. Ich
oeuvre gravé jest bardzo obszerne.
Prezentowane mszały rzymskie powstały w założonej w 1699 r. przez biskupa wrocławskiego Franza Ludwiga von Pfalz-Neuburga katedralnej oficynie wydawniczej na Ostrowie Tumskim we Wrocławiu. Wydane zostały w 1738 r. przez biskupiego drukarza Karla Friedricha Hilsena (zm. w 1739 r.), który objął tumską drukarnię po Kasprze Rudolfie Müllerze. O tym, kto wykonał starodruki informuje na dole strony tytułowej napis: „SUMPTIBUS ECCLESIAE CATHEDRALIS./TYPIS CAROLI FRIDERICI HILSEN, EMINENTISSIMI / ET CELSISSIMI EPISCOPI WRATISLAV. TYPOGR.” (tłum. „ Kosztem kościoła katedralnego, w drukarni Karla Fridricha Hilsena, drukarza najdostojniejszego i najjaśniejszego biskupa wrocławskiego”). Starodruki te zostały oprawione w skórę, mają ponadto dwie spinające je metalowe klamry. Egzemplarz MNa/RA 2557 posiada dekorację w formie złoconego tłoczenia w skórze oprawy, a także na niektórych narożach zachowały się dekoracyjne, kwiatowe metalowe okucia.
Mszały rzymskie dla diecezji wrocławskiej oprócz miedziorytniczego frontyspisu i sceny na stronie tytułowej posiadają wiele całostronicowych ilustracji pokazujących święta Kościoła katolickiego, np. Pokłon Trzech Króli czy Zmartwychwstanie Chrystusa. Wszystkie te miedzioryty należy łączyć z rytownikiem Florianem Bartholomäusem Comaeusem Strachowsky’m (1693-1759) jako ich twórcą.
Prezentowane starodruki to niewielka część kolekcji w Muzeum Powiatowym w Nysie, w której skład oprócz dzieł sakralnych wchodzą przykłady świeckie. Na co dzień mszały przechowywane są w muzealnym magazynie, ale przez cały październik będą prezentowane ma ekspozycji nyskiego Muzeum.
Oprac. Maria Frańczak
Wybrana bibliografia:
Karta inwentarzowa zabytku: MNa/RA 47
Karta inwentarzowa zabytku: MNa/RA 2557
Encyklopedia wiedzy o książce, red. A. Birkenmajer, B. Kocowski, J. Trzynadlowski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971.
Frańczak M.,
Twórczość wrocławskich rytowników Strachowskych w zbiorach Muzeum Powiatowego w Nysie, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. XIX/2026, red. E. Hałajko, Nysa 2026, s. 35-55.
Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, Warszawa 2007.
Kocowski B.,
Zarys dziejów drukarstwa na Dolnym Śląsku, „Sobótka”, red. A. Knot, 1947, R. 2, nr 1, s. 200-276.
Miazek Jan ks.,
Czterysta lat Mszału Piusa V (1570-1970), „Warszawskie Studia Teologiczne”, XXII/2/2009, s. 93-104.
