Zapinka z inskrypcją "EVOLENT"
Datowanie: XIV/XV w.
Materiał: cyna i ołów
Technika: odlew w formie
Wymiary: średnica 22 mm, waga 1,39 g
Zabytkiem miesiąca września jest niewielka zapinka pochodząca z badań archeologicznych przy ul. Kramarskiej i Karola Miarki w Nysie (fot. 1, 2). Jest to niepozorny przedmiot, który był elementem stroju, ale niesie także za sobą bogatą treść. Zapinka wykonana jest ze stopu cyny i ołowiu, waży zaledwie 1,39 g, a jej igła nie zachowała się. Mimo niewielkich rozmiarów przedmiot przedstawia dużą wartość naukową i łączy w sobie wiele funkcji – praktyczną, dekoracyjną, społeczną, a być może również religijną i osobistą.
Nyska zapinka jest niezwykle interesująca ze względu na swoją dekorację. Jej kolista rama otacza centralny, okrągły otwór. Na stronie licowej umieszczono napisy i znaki, tworzące kompozycję biegnącą wokół otworu. Jej głównym elementem jest ciąg liter układający się w napis „EVOLENT”, przy czym litera „E” wydaje się być wyodrębniona od pozostałej części zapisu. Nie jest pewne, czy mamy do czynienia z pełnym słowem, skrótem, czy też fragmentem dłuższej formuły. Jeden ze znaków może również przypominać uproszczony chrystogram, choć jego interpretacja wymaga dokładniejszej analizy paleograficznej i porównawczej.
Najbardziej prawdopodobny zapis wiąże się z łacińską formułą
Deo volente, dosłownie „Bóg chcący”, a w praktyce: „jeśli Bóg zechce”, „jeśli Bóg pozwoli” lub „z wolą Boga”. Była to popularna formuła wyrażająca podporządkowanie woli Bożej. Samo
volent pochodzi od czasownika
velle - „chcieć” - i może oznaczać ideę pragnienia czy woli. Problem polega na tym, że zapis widoczny na zabytku nie odpowiada wprost pełnej formule
Deo volente. Litera „E” może być skrótem, znakiem pomocniczym albo częścią innej, trudnej do odtworzenia formuły. Dlatego interpretację jako skróconego
Deo volente należy uznać za hipotezę, a nie pewne znaczenie. Średniowieczne inskrypcje umieszczane na biżuterii często nie były prostymi, jednoznacznymi komunikatami. Zdarzały się skróty, błędy, nietypowe układy liter, a nawet celowe modyfikowanie zapisu. Badacze wskazują, że w przypadku części inskrypcji mogło mieć to również znaczenie ochronne, ponieważ tekst, którego nie dało się łatwo odczytać, stawał się trudniejszy do „unieszkodliwienia”.
Jeśli jeden ze znaków na zapince uznać za chrystogram, możliwe byłoby odczytanie go w odniesieniu do Chrystusa. W takim przypadku byłaby ona nośnikiem treści religijnej: deklaracji wiary, zawierzenia lub prośby o Bożą opiekę. Nie wyklucza to jednak kontekstu miłosnego. W średniowieczu sfera religijna i uczuciowa nie były od siebie wyraźnie oddzielone. Życzenie, aby coś wydarzyło się „z woli Boga”, mogło odnosić się na przykład do związku, małżeństwa czy spełnienia jakiegoś pragnienia.
W zbiorach British Museum znajdują się przykłady złotych zapinek z XIII w. z inskrypcjami, których treść odnosi się do miłości i osobistego przywiązania. Jedna z nich zawiera zapis „jestem tutaj w miejscu przyjaciela, którego kocham” (fot. 3), inna ma bardziej bezpośredni charakter i mówi o ochronie piersi właścicielki przed niechcianym dotykiem (fot. 4). Tego typu sentencje często należały do powtarzalnych formuł, które dostosowywano do potrzeb właściciela. Ich znaczenie nie musiało być jednoznaczne - ta sama ozdoba mogła wyrażać uczucie, przywiązanie do Boga, a jednocześnie pełniła funkcję ochronną.
Zapinki pierścieniowate, do których należy opisywany egzemplarz, były jednym z popularniejszych rodzajów ozdób i zapięć od XIII wieku. Ich podstawowa funkcja była czysto praktyczna – służyły do spinania szat, takich jak tuniki, płaszcze czy suknie. W przeciwieństwie do późniejszych guzików, zapinki pozwalały w dowolnym miejscu i szybko łączyć fragmenty odzieży. Zdarzało się także, że nie były one wyłącznie przedmiotami użytkowymi. W średniowieczu strój był ważnym sposobem manifestacji pozycji, zamożności, przynależności społecznej, a także przekonań i wiary. Zapinki były więc częścią stroju, ale mogły także prezentować status i poglądy noszącego.
Wykonywano je z różnych materiałów – od srebra i złota po tańsze stopy metali. Badania zabytków z Europy Środkowej pokazują, że odlewane egzemplarze wykonane z metali nieszlachetnych były znacznie bardziej dostępne niż przedmioty z metali szlachetnych. Nie oznacza to jednak, że były pozbawione znaczenia. Bogata dekoracja lub inskrypcja pozwalały nadać nawet niedrogiemu przedmiotowi dodatkową wartość symboliczną. W XIV wieku w niektórych częściach Europy prawnie ograniczono ostentacyjne używanie biżuterii z kosztownych surowców. Przykładowo angielski parlament uchwalił w 1363 roku przepisy przeciw zbytkowi, które określały jakie materiały i ozdoby mogli nosić przedstawiciele poszczególnych grup społecznych. Ograniczenia obejmowały m.in. kosztowne tkaniny oraz ozdoby ze złota i srebra. Następstwem tego był wzrost popularności przedmiotów wykonywanych z tańszych materiałów, a bogacącym się niższym warstwom społecznym zakazano noszenia metali szlachetnych oraz ozdób emaliowanych.
Zapinka znaleziona w Nysie, datowana na XIII/XIV wiek, wpisuje się w szeroki kontekst średniowiecznej biżuterii. Możliwe, że wieloznaczność przekazu inskrypcji była celowa. Ta zawiłość czyni zapinkę szczególnie interesującą, ponieważ pozornie prosty przedmiot może świadczyć o złożoności kultury materialnej i symbolicznej przed wiekami.
oprac. Karolina Gołuszko
Bibliografia:
Belaj J.,
Annular brooches from the 13th and 14th century from Vojvodina, [w:]
Starinar, t. 67, s. 197-222, Belgrad 2017.
Rybarczyk A.,
Odzież i akcesoria stroju w średniowiecznym Elblągu, Łódź 2021.
Sawicki J.,
Średniowieczne świeckie odznaki w Polsce na tle europejskim, „Wrtislavia Antiqua” 20, Wrocław 2014.
https://www.britishmuseum.org/collection/object/H_AF-2683 [dostęp: 19.08.2026]
https://www.scribd.com/document/961571078/Annular-Brooches [dostęp: 19.08.2026]
https://fishingheritage.com/collection-highlight-medieval-annular-brooch/ [dostęp: 19.08.2026]
https://www.museum.ie/collections/collection/antiquity-111212/ [dostęp: 19.08.2026]
https://collections.vam.ac.uk/item/O15219/brooch-unknown/ [dostęp: 19.08.2026]
http://www.muzeum.nysa.pl/web.n4?go=1162 [dostęp: 19.08.2026]
Fot. 1. Zapinka odkryta w Nysie w czasie badań archeologicznych przy ul. Kramarskiej i Karola Miarki 10 grudnia 2021 roku.
Fot. 2. Rewers zapinki wraz ze skalą.
Fot. 3 Zapinka ze zbiorów The British Museum z inskrypcją 'IO SUI ICI EN LIU DAMI: AMO:' (I am here in the place of the friend I love) [https://www.britishmuseum.org/collection/object/H_AF-2683].
Fot. 4 Zapinka ze zbiorów The British Museum z inskrypcją '+IEO:SUI:FERMAIL:PVR:GAP:DER:SEIN' (awers) '+KE:NV:SVILEIN:NIMETTE:MEIN' (rewers), co można rozumieć jako „I am a brooch to guard the breast / that no rascal may put his hand thereon” [https://www.britishmuseum.org/collection/object/H_1929-0411-1].
