Sierpień Monety (Talary)– zawieszki na puchar cechowy (Wilkom)

Monety (Talary)– zawieszki na puchar cechowy (Wilkom)

Siedem srebrnych monet o nominale jednego talara z lat 1618-1780, z przylutowanymi uchwytami do zawieszania na pucharze cechowym (Wilkomie). Zawieszki przypisane do wykonanego w 2. poł XVII wieku cynowego pucharu cechu bednarzy (MNa/RA 455).

[1] MNa/RA 460. Talar księcia Maksymiliana III Habsburga.
Czas powstania: 1618, mennica Hall w Tyrolu
Wymiary: ø 4,2 cm; Waga: 29,33 g
Materiał: srebro, bicie stemplem; Stan zachowania: bdb., naturalna ciemna patyna, przebija połysk menniczy, przylutowane uszko.
Awers: W otoku perełkowym popiersie władcy w kryzie zwrócone w prawo. Na piersi krzyż wielkiego mistrza krzyżackiego. Data 16-18 podzielona w polach. Poniżej popiersia inicjał (C O) grawer: Christoph Örber. W otoku napis: MAXIMILI(anus):D(ei) G(ratia):ARC(hidux)-:AV(ustriae):DVX: BVR(gundiae): STIR(iae):CAR/N(thiae);
tłumaczenie: Maksymilian, z Bożej łaski arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Styrii, Karyntii.
Rewers: w otoku perełkowym ukoronowana pięciopolowa tarcza herbowa z krzyżem wielkiego mistrza krzyżackiego, w otoku napis: ET:CARN(iolae):MAG(isterii):PRVSS:
AD(ministrator):COM(es): H(absburgensis):ET:TIROL(ensis);
tłumaczenie: ... i Krainy, generalny administrator Prus, hrabia Habsburgów i Tyrolu.
Talar wybity w mennica Hall, Hrabstwo Tyrolu, (w tej mennicy od 1486 wybijano talary),
za panowania Maksymiliana III Habsburga, zwanego der Deutschmeister (1558-1618), który nosił tytuły: arcyksiążę niemiecki i wielki mistrz zakonu krzyżackiego (w latach 1590–1618), regent Styrii (w latach 1593–1595), regent Tyrolu (w latach 1612–1618). W 1586 roku po śmierci Stefana Batorego ubiegał się bezskutecznie o wakującą koronę Polski.
[Davenport 3324]

[2] MNa/RA 458. Talar cesarza Ferdynanda II Habsburga.
Czas powstania: 1621. Mennica: Klagenfurt w Karyntii (tarcza z herbem Karyntii na rewersie)
Wymiary: ø 4,2 cm. Waga: 32,90 g
Materiał: srebro, bicie stemplem; Stan zachowania: db., naturalna ciemna patyna, przebija połysk menniczy. Przylutowane trzy srebrne uszka z łańcuszkami, spiętymi plecionym krążkiem.
Awers: Półpostać cesarza Ferdynanda II w koronie i zbroi, z profilu w prawo, w kryzie wokół szyi z krzyżem wielkiego mistrza krzyżackiego na piersi. W otoku napis: ۰FERDINANDVS۰ II۰D(ei) ۰G(ratia)۰ROM(anum)۰ IMP(erator)۰S(emper) ۰A(ugustus) ۰GE(rmanie)۰HVN(gariiae)۰E(t) ۰BO(hemiae)۰REX۰
tłumaczenie: Ferdynand II, z bożej łaski Święty Cesarz Rzymski, król niemiecki, król Węgier i Czech. Pod popiersiem widnieje data 1621.
Rewers: Dwugłowy orzeł cesarski (Habsburgów), na którego piersi wielopolowa tarcza herbowa. Na dole monety, dzieląca napis otokowy mała tarcza z herbem Karyntii (Celowca).
W otoku napis: ۰ARCHI(dux)۰AVSTRIÆ۰ E(t)۰ CAR [herb Karyntii]INTH(IÆ)۰ DVX۰ BVRG(uniae)۰ ZC
tłumaczenie: Arcyksiążę Austrii i Karyntii, książę Burgundii, etcetera.

Ferdynand II (1578-1637) Cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego od września 1619 do śmierci. Arcyksiążę Austrii Wewnętrznej od 1590 roku, stopniowo zjednoczył terytoria monarchii Habsburgów pod swoimi rządami. W 1617 roku został królem Czech, ale został tymczasowo zdetronizowany w latach 1619/20 przez powstanie czeskie (1618). W 1618 roku został królem Węgier i Chorwacji, a w 1619 roku arcyksięcia Austrii ( Dolnej).
Talar Cesarski (1619–1637) wybijany w krajach dziedzicznych Habsburgów, Czechach i na Węgrzech w okresie wojny trzydziestoletniej (w tym rzadkie talary kiperowe z lat 1621–1622).
[Davenport 3100]

 [3] MNa/RA 456. [4] MNa/RA 457. [5] MNa/RA 463. Talary cesarza Leopolda I Habusburga.
Czas powstania: [1]1698; [2]1691; [3]1698. Mennica: Körmöcbánya (ob. Kremnica Słowacja).
Wymiary: ø 4,6 cm; Waga: [1] 29,43 g. [2] 29,4 [3] 28,98
Materiał: srebro, bicie stemplem; Stan zachowania: bdb, naturalna ciemna patyna, przebija połysk menniczy. Przylutowane srebrne zawieszki w formie gładkiego, żebrowanego i plecionego krążka.
Awers: Drapowane popiersie cesarza Leopolda I w prawo, w zbroi, z wieńcem laurowym i Orderem Złotego Runa.
W otoku napis: LEOPOLDUS [Madonna]:D(ei):G(ratia):ROM(manum):IMP(erator): S(emper): A(ugustus): [herb Węgier] GE(rmanie):HV(ngariiae):BO(hemiae):REX۰
tłumaczenie: Leopold I, z Bożej łaski święty cesarz rzymski, król niemiecki, król Węgier i Czech
Rewers: Ukoronowany orzeł dwugłowy w koronie z mieczem i berłem w szponach. W centrum otoczona łańcuchem Orderu Złotego Runa, czteropolowa tarcza herbowa w koronie, z dwupolową tarczą sercową. Znak mennicy K B (Körmöcbánya).
W otoku napis:1698۰ARCHIDVX۰AUS(triae):DVX:BVR(guniae):MAR(cio):MOR(aviae): CO(omes): TYR(rolis):
tłumaczenie: Arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, margrabia Moraw, hrabia Tyrolu.
Talary wybite za czasów panowania Leopold I Habsburga (1640-1705) – od 1655 r. króla Węgier, od 1656 r. króla Czech, od 1657 r. arcyksięcia Austrii, a także króla Niemiec i cesarza rzymskiego od 1658 r.
Oznaczenie KB od węg. Körmöcbánya, stosowane na monetach królestwa Węgier, Cesarstwa Austriackiego oraz Austro-Węgier. Dotyczy założonej w1328 r. przez króla Karola Roberta Andegaweńskiego mennicy w Kremnicy (Slowacja). Była to najważniejsza mennica historycznych Węgier, a po 1918 roku jedyna mennica Czechosłowacji. Od 1993 roku jest jedyną, wciąż czynną mennicą Słowacji.
[Davenport 3245]


[6] MNa/RA 461. Talar elektora Fryderyka Augusta III Wettyna.
Czas powstania: 1765. Mennica Lipsk
Wymiary: ø 4,1 cm; Waga: 28,82 g
Materiał: srebro, bicie stemplem; Stan zachowania: bd, naturalna ciemna patyna, przebija połysk menniczy. Przylutowany srebrny żebrowany krążek.
Awers: Popiersie władcy w prawo ze spiętymi włosami w todze. W otoku napis: FRID(ericus) ۰AUGUST(us) ۰ D(ei) ۰ G(ratia) ۰ DUX ۰SAX(oniae) ۰ELECTOR۰
Tłumaczenie: Fryderyk August z Bożej Łaski książę Saksonii, elektor
Rewers: Herb Elektoratu Saksonii z koroną i wieńcem, pod nim inicjał E.D.C. (od Ernest Dietrich Croll, zarządca i mincmistrz mennicy w Lipsku w latach 1753–1757 oraz 1762–1764), pod kreską 1765, wokół napis: X EINE FEINE MARCK (z jednej grzywny czystego srebra bito 10 takich talarów).
Fryderyk August III Wettyn, głowa saskiej rodziny panującej jako książę elektor Saksonii w latach 1763–1806. W 1806 roku nastąpiła zmiana tytułu, po wejściu w życie Związku Reńskiego, podniósł elektorat do rangi królestwa i przyjął imię króla Saksonii jako Fryderyk August I. Książę warszawski w latach 1807–1815 - jego podobizna znajduje się na bitych w tym czasie monetach Księstwa Warszawskiego.
[Davenport 2682]

[7] MNa/RA 459. Talar cesarzowej Marii Teresy Habsburg.
Czas powstania: 1780. Mennica Günzburg, Bawaria.
Wymiary: ø 4 cm; Waga: 28,90 g
Materiał: srebro, bicie stemplem; Stan zachowania: bd, naturalna ciemna patyna, przebija połysk menniczy, przylutowany srebrny krążek.
Awers: popiersie władczyni w diademie w prawo, suknia spięta broszą z koralami. Poniżej inicjał S.F (mincerze Schöbl i Faby). Napis w otoku: M(aria)۰THERESIA۰D(ei)۰G(ratia) ۰ R(omanorum)۰IMP(eratix)۰HU(gariae)۰BO(hemiae)۰REG(ina)۰
tłumaczenie: Maria Teresa z Bożej łaski cesarzowa rzymska, królowa Węgier i Czech.
Rewers: Orzeł dwugłowy w koronie cesarskiej. W centrum ukoronowana koroną Węgier i Czech czteropolowa tarcza herbowa, z dwupolową tarczą sercową. Napis w otoku: ARCHID(ductrix)۰AVST(riae)۰DU(ctri)X۰BURG(undiae)۰CO(mitissa)۰TYR(olis)۰ 1780۰X۰
tłumaczenie: arcyksiężna Austrii, księżna Burgundii, hrabina Tyrolu. (znak X wskazuje, że wybito 10 sztuk z jednej grzywny kolońskiej, a moneta została wybita jako talar konwencyjny).
Inskrypcja na rancie: IUSTITIA – ET- CLEMENTIA - Sprawiedliwość i Łaskawość
Maria Teresa von Habsburg (1717- 1780) – królowa Czech i Węgier, od 1745 r. niekoronowana cesarzowa. Przyszło jej władać w bardzo burzliwych czasach. W 1740 r. po śmierci cesarza Karol VI, rozgorzała wojna o sukcesję Austriacką. W wyniku niepewnego stanowiska wobec następczyni tronu w krajach dziedzicznych, pomoc zaproponował król Prus Fryderyk II. Zapłatą za nią miał być Śląsk, który Fryderyk, nie pytając nikogo o zgodę, zagarnął w ciągu dwóch miesięcy, między grudniem 1740 a lutym 1741. Klęska austriacka pod Małujowicami usankcjonowała zabór Śląska. Podpisany w 1748 r. pokój przetrwał do 1756 r., kiedy to w sierpniu Fryderyk II zaatakował Saksonię i rozpoczął III wojnę śląską, stanowiącą epizod wojny siedmioletniej. Kolejne lata wojny to czas lokalnych sukcesów i porażek Austrii na Śląsku, w tym oblężenia Nysy w 1758 r., w wyniku którego nowo wybudowane pruskie fortyfikacje (w tym świeżo wzniesiony Fort Prusy) okazały się na tyle skuteczne, że oblegający Austriacy nie zdołali zdobyć twierdzy i wycofali się. Wojna zakończyła się w 1763 dyplomatycznym sukcesem Prus. Austria nie wyniosła z tej wojny żadnych korzyści. W sierpniu 1772 r. podpisano w Sankt Petersburgu traktaty rozbiorowe Polski. Austria uzasadniała swoje prawa do Galicji faktem, że na początku XIII w. ziemie te przez krótki czas należały do królów Węgier, których spadkobierczynią była Maria Teresa. Zasługą Marii Teresy było zreformowanie i usprawnienie habsburskiej monarchii. Cały czas rządziła samodzielnie. Pomimo braku talentów politycznych dosłużyła się w historiografii miana wybitnej władczyni, w sporej mierze zasłużonego.
Talar Marii Teresy (niem. Maria-Theresien-Taler) – jest nazywany „najsłynniejszą srebrną monetą świata”, emitowany od roku 1741 do dziś (jako moneta bulionowa). Emitowane od roku 1780 monety zawsze mają podaną na nich tę datę (rok śmierci cesarzowej). Zasięg i długotrwałość obiegu tej monety nie znajduje odpowiednika w światowej historii pieniądza. Od powstania miała ona istotne znaczenie w handlu Cesarstwa z krajami Lewantu (płd. część Turcji, Syria, Liban) i w ten sposób stała się najbardziej znaną i najwiarygodniejszą monetą w świecie arabskim. Dla sprostania popytowi cesarz Józef II Habsburg wydał dekret zezwalający na dalszą emisję talara swej matki z wykorzystaniem ostatnich stempli z mennicy w Günzburgu. W XXI w. kontrasygnowana moneta nadal pozostaje w obiegu w Indonezji i na niektórych obszarach świata arabskiego.
[Davenport 1149]

 *

Zbiór srebrnych monet jednotalarowych, będących w obiegu w Świętym Cesarstwie Rzymskim i krajach ościennych, wyemitowanych z jednym wyjątkiem, przez władców związanych z domem Habsburgów. Talary bite były w dużej rozbieżności czasowej w XVII i XVIII wieku, w mennicach Hall, Klagenfurt, Kremnica, Lipsk i Günzburg. Służyły najprawdopodobniej jako zawieszki do siedemnastowiecznego, cynowego pucharu cechu bednarzy - nie znamy jednak okoliczności i czasu ich przygotowania do takiej funkcji. Dzięki swojemu przeznaczeniu, talary nie były w obiegu i zachowały się do dzisiaj w stanie niemal idealnym. Są pokryte ciemną naturalną patyną, mają niezatarty oryginalny relief i przebijający połysk menniczy, co klasyfikuje je jako niezwykle cenny i unikatowy zbiór numizmatów. Na co dzień są przechowywane w magazynie i nie były jak dotychczas eksponowane.
W zbiorach muzeum w Nysie znajduje się bogaty zbiór pucharów cechowych - Wilkomów (od niemieckiego Willkommen – powitanie) specjalnych bogato zdobionych naczyń, pełniących funkcję dekoracyjną, które służyły do ceremonii przyjmowania w szeregi nowych czeladników, wznoszenia toastów powitalnych, uświetniały ceremonie oraz dokumentowały historię bractwa lub cechu. Tradycja taka była powszechna w europejskich bractwach i cechach rzemieślniczych, popularna zwłaszcza na terenie Niemiec i Śląska.
Niemal na wszystkich pucharach zamocowane są dekoracyjne uchwyty pozwalające na przymocowanie zawieszek, a na niektórych z eksponatów takie zawieszki się znajdują. Zastosowanie specjalnej konstrukcji pozwalało na doczepianie i zdejmowanie ozdobnych zawieszek lub talarów. Taki sposób mocowania dodatkowo pozwalał na tymczasowe zdejmowanie walorów w trakcie mycia naczynia lub na spieniężenie w trudnych czasach. Zawieszki mocowane do specjalnych uszek lub pierścieni na korpusie wilkomu wg tradycji były podarunkami fundowanymi przez członków cechu z okazji ważnych wydarzeń, awansów czy biesiad. Srebrne monety, medale i plakietki przytwierdzane do brzuśca naczynia, za pomocą wieńca lub łańcuchów stanowiły materialny dowód zamożności i długiej historii cechu, podnosiły prestiż korporacji. Był to także sposób upamiętnienia fundacji zamożnych mistrzów, starszych cechu lub gości honorowych, którzy często ofiarowywali własne talary jako wotum. Na plakietkach grawerowano nazwiska lub inicjały darczyńców, a także zajmowane stanowisko czy datę przekazania.
Wybrane eksponaty posiadają charakterystyczne zawieszki, jednak nie można z całą pewnością stwierdzić, że służyły do opisanego celu. Pozostaje pewien procent wątpliwości, dlatego nie można wykluczyć innego przeznaczenia zawieszek, zwłaszcza że w przeszłości naszyjniki i biżuteria z monetami miały wiele znaczeń w zależności od rodzaju użytej monety i okoliczności.
Monety były uważane min. za symbol miłości i pamięci, były wręczane bliskim, czasem z grawerowanymi sentencjami, np. taką biżuterię, wysyłali do domu swoim dzieciom i żonom żołnierze. Naszyjniki z monet noszono lub wręczano także w ramach podróży, jako symbol szczęścia i pomyślności.
Dosyć powszechnie odnajdujemy wykorzystanie monet jako ozdoby i oznaki zamożności, w naszyjnikach i zawieszkach w wielu kulturach. Przykładowo w strojach ludowych u Hucułów (górali Karpat Wschodnich), noszono tradycyjne naszyjniki zwane zgardami, a monety stanowiły majątek kobiety. W razie nagłej potrzeby można je było odpiąć i spieniężyć. Podobnie w tradycyjnych strojach na Podhalu, panny młode oraz zamężne kobiety nosiły w przeszłości okazałe korale z zawieszonymi srebrnymi monetami „dukatami”, które stanowiły posag. W Europie zwyczaj noszenia naszyjników z monet, które stanowiły posag i symbol statusu zanikł w poł. XX w. Ostatnim przejawem tej tradycji są naszyjniki z monet noszone przez kobiety romskie, nazywane mahmudije. Naszyjniki z monetami są noszone także w innych częściach świata - tradycyjnie przez kobiety w Afryce Północnej nawiązują najczęściej do biżuterii berberyjskiej oraz kultury muzułmańskiej i nomadów z regionu Subsaharyjskiego. Także w Indiach i Tybecie taka tradycja wciąż jeszcze występuje. Ozdoby te pełnią funkcję estetyczną, świadczą o statusie materialnym i służą jako talizmany ochronne.


Fot. 1 MNa/RA 460. Talar księcia Maksymiliana III Habsburga.
Fot. 2 MNa/RA 458. Talar cesarza Ferdynanda II Habsburga.
Fot. 3 MNa/RA 456. Talar cesarza Leopolda I Habusburga.
Fot. 4 MNa/RA 457. Talar cesarza Leopolda I Habusburga.
Fot. 5 MNa/RA 463. Talar cesarza Leopolda I Habusburga.
Fot. 6 MNa/RA 461. Talar elektora Fryderyka Augusta III Wettyna.
Fot. 7 MNa/RA 459. Talar cesarzowej Marii Teresy Habsburg.
Fot. 8 MNa/RA 455. Cynowy puchar cechu bednarzy. 2. poł XVII wieku.

Bibliografia:

Karty inwentarzowe zabytków: MNa/RA 455, MNa/RA 460, MNa/RA 458, MNa/RA 456, MNa/RA 457, MNa/RA 463, MNa/RA 461, MNa/RA 459.
Eksponat miesiąca:
Wilkom cechu rzeźników (1697): http://www.muzeum.nysa.pl/web.n4?go=291 [dostęp 30.07.2026]
Wilkom cechu woskowników (1677) http://www.muzeum.nysa.pl/web.n4?go=37 [dostęp 30.07.2026]

Davenport John S., Large Size Silver Coins of the World 16th-19th Centuries, Iola 1991, 3. wydanie.
https://www.theresia.name/en/ [dostęp 30.07.2026]