Nokturnalabium (nokturnał)
Datowanie: XVII wiek
Materiał: mosiądz, brąz, grawerunek wypełniony czerwoną farbą
Wymiary: wys. 17 cm, szer. 7,5 cm
Nokturnał, określany również mianem
nokturnalabium, należy do najcenniejszych instrumentów naukowych zachowanych w zbiorach nyskich. Jest to specjalistyczny przyrząd astronomiczny przeznaczony do wyznaczania czasu nocnego na podstawie położenia gwiazd względem Gwiazdy Polarnej.
Prezentowany obiekt składa się z dwóch współśrodkowych pierścieni. Pierścień zewnętrzny z umieszczoną na nim skalą kalendarzową służy do ustawienia przyrządu na odpowiednią porę roku. Pierścień wewnętrzny może się swobodnie obracać i jest podzielony na 24 godziny. Nad dyskiem godzinowym znajduje się długa obrotowa wskazówka. Ze względu na stosowanie instrumentu w porach nocnych, skala kalendarza jest grawerowana, a oznaczenia godzinowe zostały dodatkowo wycięte w formie zębatki, ułatwiając tym samym odczyt poprzez dotyk. Nyski nokturnał wykonany jest z mosiądzu. Grawerunki wypełniono czerwoną farbą. Uchwyt instrumentu formowany jest z brązu.
Początki nokturnalabium sięgają późnego średniowiecza. Za jednego z najwcześniejszych twórców instrumentów służących do nocnego wyznaczania czasu uznawany jest Pacificus z Werony, działający w IX wieku. Choć jego przyrządy miały jeszcze formę prostych „zegarów gwiezdnych”, uważa się je za poprzedników późniejszych nokturnałów nowożytnych. W średniowieczu wiedza dotycząca obserwacji gwiazd rozwijała się przede wszystkim w środowiskach klasztornych i uniwersyteckich, gdzie astronomia należała do nauk matematycznych związanych między innymi z obliczaniem kalendarza liturgicznego. Największą popularność instrument osiągnął jednak dopiero w XVI i XVII wieku, szczególnie w środowiskach związanych z żeglugą, astronomią i edukacją matematyczną.
Za jednego z popularyzatorów uważa się niemieckiego humanistę i matematyka Jacoba Köbela, który opublikował opisy nokturnału w pierwszej połowie XVI wieku. Istotną rolę odegrały również dzieła Petrusa Apianusa oraz Johannesa Dryandera, zawierające szczegółowe ilustracje i instrukcje użytkowania.
Nokturnał zwykle wykonywano z drewna bukszpanowego lub mosiądzu. Nawigator obracał pierścień wewnętrzny tak, aby podziałka północy znalazła się przy odpowiedniej dacie na zewnętrznym pierścieniu. Uwzględniano w ten sposób różnicę między czasem słonecznym a gwiazdowym. Następnie, trzymając przyrząd pionowo i celując wzrokiem przez otwór na Gwiazdę Polarną, ustawiał długi wskaźnik, tak aby jego linia pokryła się z linią łączącą gwiazdy tylnych kół Wielkiego Wozu. Czas odczytywano w miejscu przecięcia wskaźnika ze skalą pierścienia godzinowego (wewnętrznego).
Instrument wymagał znajomości podstaw astronomii sferycznej i orientacji na niebie. Z tego względu był używany głównie przez żeglarzy, astronomów, kartografów oraz uczonych związanych z edukacją matematyczno-przyrodniczą.
Nyski zabytek pochodzi z kolegium jezuickiego „Carolinum”, które od XVII wieku stanowiło ważny ośrodek edukacji matematycznej i astronomicznej na Śląsku. Nokturnał mógł stanowić część instrumentarium dydaktycznego wykorzystywanego podczas nauczania astronomii praktycznej. Tego rodzaju obiekty służyły nie tylko do obserwacji nieba, lecz także do rozwijania umiejętności matematycznych i orientacji przestrzennej.
Bardziej złożone nokturnały wykonywane przez renomowanych twórców instrumentów naukowych były często bogato dekorowane i łączone z innymi przyrządami astronomicznymi, takimi jak kompasy, zegary słoneczne czy kalendarze astronomiczne. Pełniły one niekiedy funkcję prestiżowych przedmiotów kolekcjonerskich świadczących o poziomie wiedzy właściciela oraz zainteresowaniu kulturą naukową epoki nowożytnej.
Forma nyskiego zabytku reprezentuje typ nowożytnych nokturnałów używanych w Europie od XVI do XVIII wieku. Analogiczne przyrządy znajdują się obecnie między innymi w zbiorach British Museum oraz Royal Museums Greenwich.
Rzadkość występowania nokturnału w polskich zbiorach czyni nyski egzemplarz szczególnie wartościowym. Obiekt został uwzględniony w Narodowym Inwentarzu Historycznych Przyrządów Naukowych realizowanym przez Instytut Historii Nauki PAN, dokumentującym najważniejsze historyczne instrumenty naukowe zachowane w polskich zbiorach muzealnych.
Oprac. Ewelina Kucia
Bibliografia:
Astronomy before the telescope,red. Walker Ch., British Museum Press, London 1999.
Chapman A.,
Nocturnal, [w:] Instruments of science. A Historical Encyclopedia, red. Bud R., Warner D. J., New York, London, 1998.
Wynter H., Turner A.,
Scientific instruments, London 1975.
Netografia:
https://archive.org/details/Cosmographicusl00Apia/page/n7/mode/1up [dostęp: 27.05.2026].
https://www.britishmuseum.org/collection/object/H_1894-0615-1 [dostęp: 27.05.2026]
