„Pejzaż ze sztafażem”
Autor: Adolf Chevalier (1831-1905)
Czas powstania: 1856-1905
Materiał i technika: olej na płótnie
Wymiary: wysokość 48 cm, szerokość 37,5 cm
Prezentowany obraz przedstawia górski pejzaż. Został on zakomponowany w trzech planach. Plan pierwszy uwidacznia fragment zacienionego górskiego krajobrazu. Po prawej jego stronie namalowano wąską kamienistą ścieżkę. Podąża nią para, której towarzyszy mały biały piesek. Kobieta została przedstawiona w czepku, białej bluzce z bufiastymi rękawami, ciemnej kamizelce, czerwonej spódnicy i granatowej zapasce, którą unosi (być może trzymając w niej leśne owoce lub grzyby). Mężczyzna ubrany jest w szaroniebieski kaftan i spodnie, na głowie ma kapelusz, przez ramię przewieszoną skórzaną torbę, podpiera się laską. Równolegle do drogi, po lewej stronie obrazu, uwidoczniono górski potok, którego wartki nurt tworzy kaskady, rozbijając się o ogromne kamienie leżące w jego korycie. Wzdłuż potoku oraz przy drodze rosną malowniczo powyginane drzewa liściaste.
Drugi plan jest mocno rozjaśniony – na kamieniste zbocze wzgórza padają promienie słońca, rozświetlając je i dając złudzenie głębi. Na szczycie, wśród jasnej zieleni, widoczny okazały budynek: dwukondygnacyjny, z trzema lukarnami w połaci dachu oraz dwoma okrągłymi wieżami o różnej wysokości, na przeciwległych narożnikach, zwieńczonymi dekoracyjnymi hełmami.
Trzeci plan wypełniają odległe widoki zamglonych, błękitnawych gór oraz nieba, niepokojąco zasnutego chmurami.
Obraz jest najprawdopodobniej kompozycją fantastyczną, inspirowaną architekturą środkowoeuropejską, przywołującą na myśl budynki klasztorne. Powstał w epoce romantyzmu - miał budzić pozytywne emocje i tęsknotę za tajemniczymi, ustronnymi miejscami. Przedstawiony na obrazie budynek nawiązuje raczej do zabudowań klasztornych, niż zamkowych czy pałacowych, na co wskazują krzyże umieszczone na spiczastych hełmach wież. Inspiracją dla nich mogły być np. zabudowania opactwa benedyktynów w Melk (Austria).
Obraz utrzymany jest w tonacjach ciepłych – ciemne zielenie drzew, brąz kamieni i głazów, jasne plamy ugrów i żółci kamiennego wzgórza oraz ciepłe, zgaszone błękity odległych gór i nieba. Artysta stworzył przyjemny dla oka, romantyczny wizerunek górskiego krajobrazu – nie tyle dzikiego, co raczej przyjaznego człowiekowi, zachęcającego do górskich wędrówek, zachowując konwencję większości swoich prac, które do dzisiaj są dostępne w wielu domach aukcyjnych na całym świecie.
Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu: A.Chevalier.
Wzmianki o autorze, zarówno w zasobach internetowych, jak i słownikach artystów, są bardzo skąpe. Urodził się 10.08.1831 r. w miejscowości Crossen (Krosno Odrzańskie), a więc na terenie historycznego Dolnego Śląska. Studiował w berlińskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Wilhelma Krause. Wystawiał na wystawach uczelni w 1866 i ponownie w 1870 r. Następnie przeniósł się do Niederlössnitz pod Dreznem, by ok. 1902 r. ponownie zamieszkać w Berlinie. Zmarł tamże w 1905 r. Mimo francusko brzmiącego nazwiska, uważany jest za malarza niemieckiego.
Jest znany przede wszystkim z nastrojowych, romantycznych, fantazyjnych pejzaży ze sztafażem.
Chętnie czerpał motywy z krajobrazów Brandenburgii, Gór Harzu i Szwajcarii Saksońskiej. Stosował motywy gór z zamkami, klasztorami i ruinami, które rzadko przedstawiały realne miejsca. Często komponował je z wyobraźni, łącząc elementy architektury z różnych epok i regionów, w duchu XIX-wiecznego historyzmu.
Malarstwo pejzażowe było znane od starożytności – jednak swój powtórny rozkwit rozpoczęło dopiero w okresie renesansu, początkowo stanowiąc jedynie tło – dla portretów, scen mitologicznych czy religijnych. Od połowy XVI wieku pejzaż jako samodzielny temat był coraz bardziej popularny. Zwłaszcza holenderskie i niderlandzkie malarstwo XVII wieku stanowiło dla niego „złoty kres”. Rozwinęły się różne jego rodzaje: pejzaż topograficzny, fantastyczny, marynistyczny, miejski (weduta), pejzaż ze sztafażem. W malarstwie XVIII wieku popularny był tak zwany „krajobraz idealny”, stworzony poprzez dobór i porządkowanie poszczególnych elementów natury w oparciu o określone reguły artystyczne. Istotą nie było zatem
odwzorowanie rzeczywistego krajobrazu, lecz jego zindywidualizowanie. W XIX wieku pejzaż stał się ponownie przedmiotem rozkwitu, często stanowiąc temat, który pozwalał na podkreślenie nowych artystycznych poszukiwań i celów – dla impresjonistów, postimpresjonistów, fowistów czy ekspresjonistów. Powrót do tematyki pejzażowej był skutkiem pogłębionych studiów plenerowych, co wcześniej było rzadko praktykowane. W malarstwie romantycznym natura stała się odbiciem wnętrza artysty, krajobraz wyrażał osobowość i stan jego ducha w danej chwili.
Wśród malarzy niemieckich popularne stało się określenie „stimmung”, wg którego artyści skupiali się na uchwyceniu nastroju, światła oraz specyfiki rodzimego krajobrazu. Starano się uzyskać wrażenie wzniosłości, malowniczości i nieskończoności. Z całą pewnością do tego rodzaju malarstwa pejzażowego można zaliczyć prezentowany obraz Adolfa Chevalier.
Bibliografia:
Karta inwentarzowa zabytku MNa/SA
Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart, red. U. Thieme, F. Becker, T. VI, Leipzig 1912, s. 472.
Kumięga P.,
Koncepcja pejzażu romantycznego na przykładzie twórczości Caspara Davida Friedricha na tle refleksji filozoficznych końca XVIII i początku XIX wieku, „Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ”, Nauki Humanistyczne, Numer 13 (2/2016), s. 33-48.
Netografia:
https://www.wikidata.org/wiki/Q19548390 [dostęp: 20.04.2026]
https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F16614 [dostęp: 20.04.2026]
https://trzosopolski.wordpress.com/2011/08/31/adolf-chevalier-rycerz-slaski/ [dostęp: 20.04.2026]
https://www.mutualart.com/Artist/Adolf-Chevalier/EB1281A124AACE19 [dostęp: 20.04.2026]
https://www.hampel-auctions.com/artist/Chevalier+Adolf.html?kid=2820 [dostęp: 20.04.2026]
https://sztuka.agraart.pl/trade/painter/bids/1447/adolf-chevalier [dostęp: 20.04.2026]
Oprac. Adriana Zalewska-Wąsowicz
