Marzec - Studnia klepkowa z rurą

Studnia klepkowa z rurą

Materiał: drewno
Czas powstania: 2. poł. XVI w. (?)
Wymiary: wysokość 95 cm, średnica dna 78 cm, średnica wylotowa 103 cm; rura o długości 116 cm, średnicy 28,5 cm i średnicy otworu 8,5 cm

Prezentowany zabytek jest częścią skomplikowanego wczesnonowożytnego systemu wodociągowego, funkcjonującego na terenie miasta od co najmniej drugiej połowy XVI do drugiej połowy XIX wieku.
Studnia składa się z 17 klepek, pierwotnie połączonych przy pomocy dwóch obejm. Rura doprowadzająca wodę powstała poprzez wywiercenie otworu w pniu drzewa. Na jednym z końców została zaciosana w sposób umożliwiający oparcie jej na studzience. Dno beczki posiada otwory.

Pierwsza wzmianka historyczna o nyskich wodociągach pojawiła się w „Kronice wypadków w Nysie (1482-1570)” Michela Webera. Znamy dokładną datę dzienną rozpoczęcia budowy wodociągu (16 marca 1564 r.) i rozpoczęcia jego użytkowania (6 listopada 1564 r.). Projektantem i rurmistrzem odpowiedzialnym za budowę był rurmistrz wrocławski Valentin Heulen. Wodociąg składał się z kunsztu wodnego (niem. Wasserkunst, także: wieża wodna) napędzanego kołem, zlokalizowanego przed Bramą Ziębicką i systemu rur. Pozostałości tego rozwiązania archeolodzy z Muzeum Powiatowego w Nysie odkryli w trakcie badań archeologicznych na ul. Piastowskiej w 2018 r.

System ten został unowocześniony prawdopodobnie przez Hansa Schneidera von Lindau, który był w owym czasie rurmistrzem wrocławskim, a w 1594 r. stworzył koncepcję budowy fortyfikacji miejskich w Nysie.
Druga wieża wodna w Nysie zlokalizowana była w okolicach dzisiejszego skrzyżowania ulicy Brackiej i Emilii Gierczak. Można ją odnaleźć m.in. na planie miasta z 1843 r. Została dobudowana do Wieży Bramy Brackiej. Kunszt wodny powstał tu około 1640 r. i dostarczał wodę pod ciśnieniem do studni i rząpi w centrum miasta. Pompownia ta była napędzana przez koło wodne kanału Białki, który dodatkowo zaopatrywał miasto w wodę użytkową o dobrej jakości, mimo że nie przechodziła ona procesu filtracji. Kanał Białki, przechodząc przez miasto, służył również za miejsce odprowadzania ścieków. Nawet w tym aspekcie widać geniusz średniowiecznych planistów – rzemieślnicy produkujący największą ilość ścieków (garbarze, łaziebnicy i na samym końcu rzeźnicy) mieli lokować swoje zakłady w dolnym biegu kanału, blisko jego wylotu z miasta.

Ze źródeł archeologicznych znamy trzy rodzaje historycznych wodociągów w Nysie:
• Wodociągi grawitacyjne w formie koryt drewnianych. Jest to najstarszy sposób dostarczania wody do działek mieszczańskich. Tego typu rurociągi odkryto m.in. w trakcie badań archeologicznych na Rynku w 2015 r. Datuje się je na XIII-XIV wiek.
• Wodociągi w postaci rur drewnianych - opisywane w niniejszym artykule; brały swój początek przy dziełach wodnych przy ul. Brackiej i na Przedmieściu Ziębickim. Prowadzono je pod ulicami w wykopach o różnej głębokości, przestrzegając spadków. Poszczególne elementy rurociągów łączone były ze sobą za pomocą żelaznych kryz, uszczelnianych dziegciem lub smołą. W przebiegu wodociągów wybudowane zostały studnie przepływowe, z których można było czerpać wodę, i które rozprowadzały wodociągi dalej, pod różnymi kątami i w różnych kierunkach. Pełniły one również rolę studzienek rewizyjnych.
• Wodociągi w postaci rur ceramicznych – datowane na schyłek średniowiecza i czasy nowożytne. W Nysie pełniły prawdopodobnie funkcję prywatnych przyłączy od głównych wodociągów drewnianych do działek mieszczańskich. Linię wodociągu w takiej postaci o długości około 35 metrów, badacze z Muzeum Powiatowego w Nysie odkryli w trakcie badań archeologicznych na ul. Kramarskiej i Karola Miarki w 2021 r.

Rury drewniane wykonywane były najczęściej z pni sosny lub dębu. Częściej wybierano pierwszy rodzaj drzewa – ze względu na jego dostępność, niską cenę i łatwość pracy na tym materiale, jak również wymiary i kształt: pnie sosny są długie i proste. Rury drążono za pomocą świdra: pień drzewa (przyszła rura) umieszczany był w pionie lub poziomie. Świder mógł mieć napęd ręczny, poprzez koło wodne lub kierat. Według Agricoli, zakłady produkujące rury umieszczano zwykle w pobliżu kunsztu wodnego.

Opisywana studnia jest najprawdopodobniej ostatnim elementem odcinka wodociągu – rząpią końcową. Tego typu studnie umieszczane były na zapleczach budynków mieszczańskich. Stawiano je w niekiedy oszalowanym wykopie, otulone filtrem z piasku lub drobnego żwiru. Dno beczki posiada otwory, przez które przesączała się w grunt woda – było to zabezpieczenie przed przelaniem się rząpi. Niestety, nie znamy dokładnego miejsca odkrycia tego zabytku. Pochodzi on z badań archeologicznych prowadzonych w latach 1958-1964 podczas odbudowy Nysy po zniszczeniach wojennych.
Ten ciekawy przedmiot można podziwiać na ekspozycji stałej poświęconej badaniom archeologicznym w centrum miasta „Kultura materialna średniowiecznej Nysy”. Na tej wystawie można odnaleźć również inne zabytki związane z zaopatrywaniem miasta w wodę m.in.. najstarsze wodociągi w postaci koryt drewnianych.

Bibliografia:
Karta inwentarzowa zabytku: MNa/A/202/18
Cembrzyński P., Zaopatrzenie w wodę i usuwanie nieczystości w miastach stref bałtyckiej i sudecko-karpackiej w XIII–XVI wieku, „Wratislavia Antiqua”, t. 14, Wrocław 2011.
Das Wasserwerk für die Stadt Neisse [w:] „Deutsche Bauzeitung”, nr 33, str. 171, Berlin 1880. [https://opus4.kobv.de/opus4-btu/frontdoor/deliver/index/docId/1534/file/db1880_H._27_34.pdf, dostęp 25.02.2026]
Dobrzański K., Przedmioty drewniane z badań prowadzonych na nyskim rynku w latach 2015-2017, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. XI, Nysa 2018.
Krawczyk M., Blok zabudowy kamienicznej w Nysie u zbiegu ulic Kramarskiej i Karola Miarki – relikty architektury i kultura materialna - wyniki badań archeologicznych w latach 2021-2022, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. XVI, Nysa 2023.
Krawczyk M., Wstępne sprawozdanie z badań archeologiczno–architektonicznych przeprowadzonych na Rynku w Nysie w 2015 roku, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. IX, Nysa 2016.
Krawczyk M., Krzywka M., Ulica Piastowska w Nysie – relikty urządzeń obronnych i elementów dawnej infrastruktury miasta w świetle badań archeologicznych, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. XII, Nysa 2019.
Piekalski J., Elementy infrastruktury średniowiecznego Wrocławia [w:] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, „Wratislavia Antiqua”, t. 6, s. 9-24, Wrocław 2004.
Weber M., Kronika wypadków w Nysie (1482-1570), opracowanie naukowe prof. Ewy Wółkiewicz, s. 198-199, Warszawa 2025.