Naczynie cynowe w kształcie topora rzeźniczego
Czas powstania: 1697 r.
Materiał i technika: cyna odlewana, rytowanie
Wymiary: długość – 35 cm, „ostrze” o szerokości 24 cm
W Muzeum Powiatowym w Nysie przechowywana jest bogata kolekcja przedmiotów związanych z cechem nyskich rzeźników. Duża jej część, to liczący kilkadziesiąt egzemplarzy zbiór naczyń cynowych. Obok kubków i kufli są to także bogato zdobione, różnorodne naczynia, często o ceremonialnej funkcji, jak na przykład okazała konew cechowa, wilkom, czy naczynia zoomorficzne. Dwa spośród nich prezentowano już jako zabytki miesiąca października i listopada 2014 roku (
naczynie w kształcie owcy oraz
wilkom cechowy). Ponadto, jako zabytek kwietnia 2009 roku przedstawiona została
rzeźba rzeźników nyskich – wielofigurowe, barwne zobrazowanie pracy rzeźników z XVII wieku – jeden z ciekawszych zabytków w zbiorach nyskiego Muzeum. W muzealnym zbiorze znajdują się także na przykład: lada cechowa, świeczniki procesyjne, godło cechowe nyskich rzeźników.
Tak duża liczba różnorodnych przedmiotów, często o znakomitych walorach artystycznych, świadczy o znaczeniu i zamożności nyskich przedstawicieli tej profesji. Pierwotnie stanowiły one wyposażenie izby cechowej rzeźników. Gromadzone tu liczne przedmioty na pewno wywierały duże wrażenie na odwiedzających to miejsce, i podnosiły prestiż samych członków cechu. Wyobrażenie wnętrza izby cechu rzeźników nyskich może nam dać zachowany XIX-wieczny wizerunek takowej izby we Wrocławiu. Barwny obraz przedstawia rozległe pomieszczenie ze zdobną ławą z jednej i cechową skrzynią z drugiej strony. Na przyściennej półce pyszni się liczna kolekcja naczyń cynowych – talerzy i kufli, a w tle obrazy portretowe. W głębi rzeźba z postacią rzeźnika i byka. U powały – zdobny żyrandol i sztandar cechowy.
Prezentowany przez nas przedmiot na pierwszy rzut oka wygląda jak prawdziwy topór. Jest to jednak pusty w środku, cynowy odlew, tworzący fantazyjne naczynie do picia. Kształt naczynia w oczywisty sposób nawiązuje do jednego z najważniejszych narzędzi używanych w profesji rzeźnickiej. Na końcu trzonka znajduje się gwint, obecnie niestety pozbawiony przypisanej do niego nakrętki. Jest ona jeszcze widoczna na fotografii z 1898 roku, kiedy to naczynie znajdowało się już w zbiorach nyskiego muzeum. Zabytek przetrwał zawieruchę II wojny światowej, jednak mocno ucierpiał w 1945 roku. Jeszcze na fotografii z początku lat 70. XX wieku widać liczne wgniecenia i uszkodzenia „ostrza” przedmiotu, który zapewne dla zabawy został użyty jako prawdziwa siekiera. Dzięki pracom restauratorskim odzyskał dawną świetność, ale nakrętka naczynia niestety zaginęła.
Na ostrzu „topora” widnieją zdobne ryty. Z jednej strony jest to stylizowany wieniec laurowy ze skrzyżowanymi narzędziami rzeźnickimi – dwoma nożami i dwoma toporami – godło cechu rzeźników. Według opisu z 1898 r. znajdował się tu jeszcze znak odlewnika - podwójny stempel: po lewej stronie lilia w otwartym wieńcu laurowym, po prawej zatarte inicjały „J. A.” (Joan Adrian). Te elementy po zniszczeniach 1945 roku niestety już nie są widoczne.
Na drugiej stronie ostrza znajduje się inskrypcja w języku niemieckim:
DIESES VEREHRE ICH ZU EINEM GEDECHTNUS DER HOCHLÖBLICHEN BRÜDERSCHAFT DER FLEISCHHACKER JOANN ADRIAN GRÖT ZIENGIESER IN NEIS ANNO 1697, co można tłumaczyć: „Dedykuję jako pamiątkę wielce szanowanemu bractwu rzeźników Joann Adrian Gröt konwisarz w Nysie, w roku 1697”.
Naczynie-topór na co dzień można oglądać w ramach stałej wystawy „Nyskie rzemiosło artystyczne i pamiątki miejskie” na I piętrze pałacu biskupiego. Jednak w okresie od 6 lutego do 17 maja 2026 roku prezentowane jest w ramach wystawy czasowej
„Historia jednego miejsca. Badania archeologiczne przy ulicy Wałowej w Nysie”. Dzieje tego fragmentu centrum naszego miasta, związane są właśnie z nyskimi rzeźnikami, jako że przez kilkaset lat, aż do połowy XIX wieku, tu właśnie funkcjonowała miejska rzeźnia. Mogą o tym świadczyć licznie znajdywane tu w trakcie badań archeologicznych kości zwierząt hodowlanych. Na prezentowaną ekspozycję czasową składają się znaleziska z ulicy Wałowej, w połączeniu z licznymi zabytkami związanymi z dziejami nyskich rzeźników, które przechowywane są w zbiorach Nyskiego Muzeum.
Serdecznie zapraszamy do obejrzenia wystawy !
Bibliografia:
Haevernick O.,
Aus dem Museum, [w:] "Jahres-Bericht des Neisser Kunst und Alterums-Vereins", 1898, Neisse 1899, s. 54-57.
Karnicka M.,
Varia, [w]:
Zabytki cechów śląskich, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2002.
Karta inwentarzowa zabytku: MNa/RA 348.
.
Podpisy do rycin:
1. Wnętrze izby cechowej rzeźników we Wrocławiu, obraz olejny Marie Spieler, ok. 1880 (za:
Zabytki cechów śląskich, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2002, s. 379)
2. Naczynie-topór – fotografia z 1898 r. (przedmiot kompletny, z nakrętką na końcu trzonka)
3. Naczynie-topór – fotografia z 1972 r. – na zabytku widoczne zniszczenia dokonane w 1945 roku
4. Naczynia-topór – fotografia współczesna
5. Naczynie-topór – zdobny ryt na ostrzu
6. Naczynie-topór – inskrypcja dedykacyjna
