Styczeń - Deska kloaczna

Deska kloaczna

Miejsce i czas powstania: Nysa, XV – XVI w.
Materiał: drewno
Wymiary: długość – 140 cm, szerokość – 34 cm, grubość – 5 cm


Badania wykopaliskowe prowadzone w średniowiecznych miastach dostarczają wielu ciekawych zabytków, zarówno ruchomych, jak i nieruchomych. Dzięki nim możemy poznać prozaiczną codzienność mieszczan, o której nie zawsze pisano w kronikach. Ta codzienność w niektórych aspektach wyglądała podobnie do naszej, ale czasem jednak w znacznym stopniu się od niej różniła. Wśród reliktów świadczących o życiu średniowiecznych mieszczan bardzo często odnajdywane są pozostałości dawnych toalet nazywanych latrynami, kloakami, dołami chłonnymi lub szambami.

Starożytne początki sanitariatów
Pierwsze latryny na terenie Europy pojawiły się w Grecji (jedne z lepiej zachowanych znajdują się w Efezie). Miały one postać bezodpływowych dołów, których prosta forma utrzymywała się przez długi czas ze względu na łatwość wykonania. Od IV w. p.n.e., czyli w okresie klasycznym, latryny zaczęto lokalizować wzdłuż zewnętrznych ścian zarówno w budynkach prywatnych, jak i publicznych. Część nadziemna dołów nakryta była marmurową płytą z otworami. W toaletach publicznych liczba takich otworów mogła dochodzić nawet do dziesięciu, a kanał odprowadzający nieczystości bywał podłączony do odpływu brudnej wody z łaźni lub kuchni.
Ten typ latryn został przejęty przez Rzymian, którzy następnie znacznie go rozbudowali i udoskonalili. Duże urządzenia sanitarne sytuowano zazwyczaj w pobliżu term, wykorzystując zużytą wodę do spłukiwania nieczystości do systemu kanalizacyjnego. Konstrukcje te miały formę czworokątnych budynków, przy których ścianach rozmieszczano kamienne lub drewniane ławy z otworami. Przed nimi mogła znajdować się rynna z bieżącą wodą, służąca do obmywania rąk. W domach prywatnych toalety lokalizowano wewnątrz budynków, nad specjalnie wykopanym dołem. Gdy ilość nieczystości stawała się zbyt duża, wzywano handlarza nawozem, który wywoził je poza miasto. Tego typu toalety mogły być również połączone kanałem ze zbiornikiem umieszczonym na tyłach domu, którego ujście prowadziło do podziemnych kanałów miejskiej sieci. Z publicznymi latrynami w Cesarstwie Rzymskim wiąże się słynne powiedzenie pecunia non olet (pieniądze nie śmierdzą). Miał je wypowiedzieć cesarz Wespazjan, który nałożył podatek na garbarzy skupujących mocz. Tytus, syn cesarza, skrytykował decyzję ojca, na co ten kazał mu powąchać monetę i wypowiedział przytoczoną sentencję.
Po kryzysie i upadku cesarstwa zachodniorzymskiego trudno doszukać się kontynuacji lub adaptacji rzymskich urządzeń sanitarnych przez ludność Barbaricum. Zdecydowana większość budowli oraz innych struktur miejskich dawnych civitates uległa zniszczeniu. Jedynie w nielicznych przypadkach udało się je zaadaptować do nowych funkcji, jak miało to miejsce na przykład w Kolonii, Trewirze czy Moguncji. Osadnicy pozbawieni tradycji miejskich i nieznający technik budowy infrastruktury zastali na terenach wcześniej zajmowanych przez Rzymian rozbudowane systemy wodociągowe i kloaczne. Nie wiadomo jednak, w jaki sposób zostały one wykorzystane przez nowych mieszkańców ani w jakim stopniu rozwiązania wypracowane w starożytności przetrwały do średniowiecza.

Średniowiecze
Kierując się współczesnymi wyliczeniami, można przyjąć, że pięcioosobowa rodzina w ciągu około 180 dni jest w stanie wypełnić 1 m³ szczelnego, bezodpływowego pojemnika na nieczystości. W przypadku zastosowania dołu chłonnego jego pojemność wystarczała nawet na siedem lat użytkowania. Należy jednak wziąć po uwagę, że latryny poza swoją główną funkcją, były używane także jako śmietniki. Z tego powodu są one szczególnym źródłem wiedzy o przeszłości, ponieważ w ich wnętrzach odnajduje się liczne zabytki, które w innych warunkach nie miałyby szansy zachować się w tak dobrym stanie (m.in. ceramika, resztki pożywienia i kości, a także zużyte elementy odzieży i obuwia).
Obiekty służące do gromadzenia nieczystości miały najczęściej postać czworokątnych dołów o niezabudowanym dnie, ze ścianami umocnionymi drewnem. Taka konstrukcja umożliwiała wchłanianie części płynnej w podłoże. Budowę rozpoczynano od wykonania wąskoprzestrzennego wkopu, co pozwalało na szybkie i stosunkowo tanie wykonanie obiektu. Najczęściej spotykaną konstrukcją we wnętrzu latryn była jednak konstrukcja słupowo-ramowa (ryc. 2b), odkrywana w Nysie niemal we wszystkich przebadanych archeologicznie częściach lokacyjnego śródmieścia. Jako wyjątek można wskazać Rynek Garncarski (ryc. 2a) oraz ul. Kramarską, gdzie zamiast typowego szalunku wykorzystano beczki bez den wkopane w ziemię.

Ostatnim elementem składającym się na latrynę była część nadziemna. Można przypuszczać, że miała ona formę niewielkiej, drewnianej budki, jednak brak jest jednoznacznych potwierdzeń archeologicznych takiej konstrukcji. We Wrocławiu znane są natomiast przykłady „budek” wykonanych z plecionki, tworzącej obudowę latryny (ryc. 3).

Elementem, który w Nysie zachował się w kilku przypadkach jest deska klozetowa (ryc. 1, 4). Najlepiej zachowany egzemplarz znajduje się na wystawie stałej, w sali prezentującej późnośredniowieczne zabytki archeologiczne. Była to kompletna deska, odkryta podczas badań przy Rynku Garncarskim (ryc. 1), o długości 140 cm, szerokości 34 cm i grubości 5 cm, znaleziona we wnętrzu kloaki, którą pierwotnie zwieńczała. W desce wykonano dwa okrągłe otwory o średnicy 20 cm każdy. W jednym z nich znajdowało się dodatkowe wcięcie, zinterpretowane przez odkrywcę jako rozróżnienie części męskiej (z wcięciem) i damskiej. Co ciekawe, identyczne wcięcia przedstawiono w XVI-wiecznej księdze Wickania (ryc. 5), gdzie występują one przy obu otworach. Być może lokalizacja latryny w pobliżu klasztoru powodowała zapotrzebowanie wyłącznie na toalety męskie.

Pewnych informacji na temat konstrukcji nadziemnej dostarcza również obecność desek gontowych znajdowanych w latrynach lub ich bezpośrednim sąsiedztwie. Ich występowanie może wskazywać na istnienie zadaszenia nadziemnej części kloaki. W Nysie taka sytuacja została odnotowana na Rynku Garncarskim, gdzie w dwóch dołach odkryto deski gontowe. W jednym znajdowała się również opisana wyżej deska kloaczna.
Kwestia lokalizacji dołów chłonnych była przedmiotem regulacji miejskich, zwłaszcza w odniesieniu do prywatnych urządzeń sanitarnych na działkach mieszczańskich. Przykładowo, we Wrocławiu wilkierz z 1377 roku nakazywał sytuowanie ustępów w odległości co najmniej 1,5 łokcia od działki sąsiada, niezależnie od rodzaju muru granicznego — drewnianego, glinianego czy murowanego. W Nysie, z inicjatywy biskupa Jodoka, w połowie XV wieku wprowadzono surowe przepisy dotyczące usuwania nieczystości z działek prywatnych. Nakazywano ich wywóz tego samego dnia, a pozostawienie ich na noc groziło wysoką grzywną w wysokości 1,5 grzywny, czyli około 275 gramów srebra. Powszechną praktyką było lokalizowanie kloak na tyłach działek, tak aby nieczystości znajdowały się możliwie jak najdalej od przestrzeni mieszkalnej i miejsca pracy.
O tym, jak powszechnym elementem średniowiecznej oraz nowożytnej zabudowy miejskiej były kloaki, świadczą wyniki niedawnych badań archeologicznych prowadzonych w latach 2021–2022. Na jednej działce, położonej na skrzyżowaniu ulic Kramarskiej i Karola Miarki, odkryto ich aż 40 (ryc. 6, 7, 8, 9). Efektem badań było pozyskanie licznych zabytków, w tym wielu wyjątkowo dobrze zachowanych. Z wnętrza dołów wydobyto ponad 500 całych naczyń, datowanych od XIII do XVIII wieku, a także około 1,5 tony fragmentów ceramiki. Wśród znalezisk znalazł się również fragment deski kloacznej (ryc. 4a).
W zbiorach Muzeum Powiatowego w Nysie znajduje się kilka zidentyfikowanych desek kloacznych oraz liczne fragmenty, które z dużym prawdopodobieństwem pełniły taką funkcję. Najlepiej zachowana, pochodząca z Rynku Garncarskiego, prezentowana jest na wystawie stałej muzeum. W styczniu dodatkowo prezentowany jest fragment innej deski pochodzący z badań archeologicznych w latach 2021-2022 przy ul. Kramarskiej.

 

 

Bibliografia
Borkowski T., Buśko C., Piekalski J., Średniowieczna i nowożytna parcela mieszczańska przy ul. Więziennej 11 we Wrocławiu, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”, t. 34, Wrocław 1993, s. 287-318.
Buśko C., Zaplecze gospodarcze kamienicy mieszczańskiej. Urządzenia wodno-kanalizacyjne, [w:] Architektura Wrocławia, t. 1: Dom, Wrocław 1995, s. 89-104.
Cembrzyński P., Zaopatrzenie w wodę i usuwanie nieczystości w miastach stref bałtyckiej i sudecko-karpackiej w XIII-XIV wieku, „Wratislavia Antiqua”, t. 14, Wrocław 2011.
Chorowska M., Średniowieczna kamienica mieszczańska we Wrocławiu, Wrocław 1994.
Krawczyk M., Romiński W., Wyniki badań ratowniczych na Rynku Garncarskim w Nysie, województwo opolskie, „Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w 1993 roku”, Katowice 1997, s. 98-113.
Krawczyk M., Ratownicze badania archeologiczne przy ul. Bielawskiej w Nysie, województwo opolskie, „Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 1999-2000”, Katowice 2002, s. 337-348.
Krawczyk M., Blok zabudowy kamienicznej w nysie u zbiegu ulic Kramarskiej i Karola Miarki – relikty architektury i kultura materialna – wyniki badań archeologicznych w latach 2021-2022, „Nyskie Szkice Muzealne”, t. XVI, Nysa 2023, s. 7-36.
Piekalski J., Od Kolonii do Krakowa. Przemiana topografii wczesnych miast, Wrocław 1999.
Wółkiewicz E., Życie codzienne w Nysie, [w:] Nysa historia miasta, t 1: Miasto biskupów wrocławskich, Nysa-Wrocław 2023, s. 169-187.

Netografia:
Hałajko E., [Wpis na stronie FB Muzeum Powiatowego w Nysie na temat Światowego Dnia Toalet]: https://www.facebook.com/share/p/17VsxrLw8K/?mibextid=wwXIfr (dostęp: 23.12.2025)


Podpisy do rycin:
Ryc. 1 Deska klozetowa zachowana w całości z badań archeologicznych na Rynku Garncarskim w 1993 roku.
Ryc. 2 a Rysunek pokazujący konstrukcję kloaki wykonanej z drewnianych beczek (Krawczyk, Romiński 1997, s. 102)
Ryc. 2 b Rysunek prezentujący konstrukcję słupowo-ramową kloaki (Krawczyk, Romiński 1997, s. 102)
Ryc. 3 Rekonstrukcja kloaki z fragmentem nadbudowy ze ściany plecionkowej odkryta we Wrocławiu przy ul. Więziennej 11 (Borkowski, Buśko, Piekalski 1993).
Ryc. 4 Prawdopodobne fragmenty desek kloacznych odkrywane na przestrzeni lat w nyskim Śródmieściu.
Ryc. 5 Przedstawienie latryny autorstwa Johanna Jakoba Wicka, 1570 r. (Zembrzyński 2011, s. 73, za: http://www.gwick.ch/Perspe/Pictures/BildDepot/wickiana01.jpg, dostęp: 18.12.2025).
Ryc. 6 Latryna na ul. Kramarskiej w czasie eksploracji. We wnętrzu widoczny duży dzban in situ.
Ryc. 7 Kloaka po eksploracji, na dnie widoczna pozostałość wypełniska z wodami gruntowymi, badania wykopaliskowe na ul. Kramarskiej w 2021 roku.
Ryc. 8 Wstępny etap eksploracji kloaki, wokół widoczny liczny materiał zabytkowy wydobyty z wnętrza, badania wykopaliskowe na ul. Kramarskiej w 2021 roku.
Ryc. 9 Kloaka po eksploracji z widocznym suchym dnem, badania wykopaliskowe na ul. Kramarskiej w 2021 roku.