Zespół fotografii z widokami Nysy
Autor: Greta Hoffmann
Miejsce i czas powstania: Nysa, 1934-1938
Materiał i technika: odbitki fotograficzne na papierze
Wymiary: ok. 6 cm x 8 cm
Zespół MNa/AF 1012/1–32 z Archiwum Fotografii Muzeum Powiatowego w Nysie, obejmuje serię 32 fotografii autorstwa Grety Hoffmann (1892–1974) – nyskiej archiwistki i fotografki. Kolekcja, która powstała w latach 1934-1938, ukazuje najważniejsze obiekty architektoniczne i przestrzenie miejskie stanowiące o historycznym charakterze miasta. Zbiór ten był prawdopodobnie częścią albumu fotograficznego poświęconego Nysie i jej okolicom. Na rewersach zdjęć widoczne są pozostałości ciemnego papieru oraz ślady kleju, co wskazuje na to, że odbitki mogły być pierwotnie wklejone do albumu i zostały z niego usunięte. Odpowiadają one fotografiom zachowanym w albumie przechowywanym w Archiwum Państwowym w Opolu, zawierającym widoki Nysy i jej okolic. Album ten opatrzony jest podpisem: Original-Lichtbilder Grete Hoffmann, Neisse. co w tłumaczeniu na język polski oznacza: Oryginalne fotografie Grety Hoffmann, Nysa.
Nasuwa się wniosek, że zbiór fotografii z archiwum nyskiego muzeum oraz album ze zdjęciami z APO zawierają odbitki wykonane z tego samego negatywu. Pozwala to przypisać zespołowi z Archiwum Fotografii Muzeum Powiatowego w Nysie, autorstwo Grety Hoffmann.
Wśród ujęć zachowanych w nyskim zbiorze znajduje się panorama miasta z rozległym widokiem na zabudowę Rynku. Znaczną część zespołu stanowią fotografie przedstawiające kościół św. Piotra i Pawła, kościół św. Jakuba i św. Agnieszki oraz kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – zarówno ich bryły zewnętrzne, jak i wnętrza, ukazujące detale wyposażenia, charakterystyczne elementy wystroju oraz układ przestrzenny świątyń. Zachowane ujęcia dokumentują także ważne obiekty świeckie, w tym zespół budynków dawnego dworu biskupiego, reprezentacyjny gmach pałacu biskupiego, a także budynki obecnego I L.O. im. Jana III Sobieskiego Carolinum. Materiał obejmuje również historyczne zabudowania i elementy infrastruktury miejskiej związane z dawnym handlem i życiem publicznym, takie jak Dom Wagi Miejskiej, Fontanna Trytona i Piękna Studnia, będące jednymi z najbardziej rozpoznawalnych punktów miasta. Zespół zamykają ujęcia wieży bramy Wrocławskiej, jednego z kluczowych elementów dawnych umocnień miejskich.
Całość zbioru stanowi wartościowy materiał dokumentacyjny, przedstawiający zarówno sakralne, jak i świeckie dziedzictwo architektoniczne oraz układ urbanistyczny miasta, utrwalony w różnorodnych perspektywach i kontekstach.
Autorka fotografii, Greta Hoffmann przyszła na świat 12 lipca 1892 roku w Nysie, w rodzinie mieszczańskiej, związanej z lokalnym życiem gospodarczym i kulturalnym miasta. Do 1945 roku mieszkała razem z rodzicami w Nysie, w domu przy ulicy Scheinerstrasse 1 (obecnie ul. Moniuszki). Albrecht Hoffmann, ojciec Grety, pochodził z Römerstadt na Morawach, był współwłaścicielem dużej fabryki mebli; matka - Maria Albertina Anna z domu Ressel - pochodziła z Nysy.
Hoffmann podjęła pracę jako archiwistka w Archiwum Miejskim w Nysie (Stadtarchiv Neisse) w 1934 roku i pracowała aż do roku 1945. Zajmowała się gromadzeniem i porządkowaniem dokumentów dotyczących życia miasta, jego instytucji oraz mieszkańców, a także wykonywała dokumentację fotograficzną miasta i okolic. Jej zdjęcia ukazują mieszkańców, pejzaże, architekturę i przestrzeń miejską Nysy, często z wyszczególnieniem detalu.
W 1945 roku, w obliczu zbliżającego się frontu, Greta Hoffmann zajmowała się zabezpieczaniem zbiorów archiwum miejskiego. Opisała te dramatyczne wydarzenia w pamiętniku z ostatnich miesięcy II wojny światowej, w którym relacjonowała pakowanie archiwów i ich ewakuację. Zbiory pakowano w skrzynie, które ukrywano w piwnicach i schronach nyskich. Część transportowano do okolicznych wiosek, m.in. do Oberthomasdorf (dziś Domašov nad Bystřicí w Czechach).
Jej zapiski stanowią dziś cenne źródło historyczne, pokazujące zarówno losy kulturowego dziedzictwa, jak i codzienność - emocje i dramat mieszkańców Nysy w obliczu wkroczenia Armii Czerwonej.
Pomimo trudnych wojennych warunków opuściła Nysę dopiero po bombardowaniu w nocy z 16 na 17 marca 1945 r. Zamieszkała w Niemczech Zachodnich. Zmarła 21 czerwca 1974 roku w Hohenlimburg (Nadrenia Północna-Westfalia).
Fotografie Hoffmann pełnią dziś funkcję „pamięci wizualnej” Nysy, zachowane w zbiorach Archiwum Państwowego w Opolu i muzeach śląskich, prezentowane były w 2023 roku na wystawie poświęconej historii Nysy Prawie jak Rzym. Nysa – 800-lecie miasta (1223-2023).
Oprac. Katarzyna Pełech
Bibliografia:
Archiwum Państwowe w Opolu,
Album ze zdjęciami Nysy z lat 1934–1938, zespół: Akta miasta Nysy, kod referencyjny 45/20/0/19.1/256.
Hoffmann G., Neisse,
29. März 1944 – 14. Februar 1945: Tagebuch der Grete Hoffmann. Hrsg. Neisser Kultur- und Heimatbund e.V. Hildesheim: Selbstverlag, 2004.
Hoffmann G., Neisse, 1
4. Februar 1945 – 9. Juli 1946: Tagebuch der Grete Hoffmann. Bd. 2. Hildesheim: Neisses Kultur- und Heimatbund, 2003.
Pawlik K.,
O historii nyskich fotografów zawodowych od 1839 do 1939 r. Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, rocznik LXXIC (2019), rocznik 74 (2019), nr 3, s. 169–180.
Netografia:
Forum Historii Nysy. Wątek: Wątek: Grete Hoffmann. https://www.fhn.cba.pl/viewtopic.php?t=64&highlight=grete+hoffmann [dostęp: 19.11.2025]
