Kabinet w stylu „Stipo a bambocci”
Czas powstania: XIX w.
Materiał i technika: dąb/orzech rzeźbiony, bejcowany; uchwyty metalowe
Wymiary: wysokość 170 cm, szerokość 87 cm, głębokość 43 cm
Wśród licznych zabytków, będących w zbiorach Muzeum Powiatowego w Nysie znajduje się niezwykły mebel – kabinet typu
stipo a bambocci (
stipo oznacza w języku włoskim skrzynię lub kabinet, zaś
bambocci to drobne, pełnoplastyczne figurki postaci ludzkich, którymi dekorowano mebel, nadając mu w ten sposób niemal teatralny charakter).
Ten niezwykły zabytek stanowi połączenie kunsztu stolarskiego, sztuki snycerskiej i wyrafinowanej symboliki. Utrzymany jest w stylu neorenesansowym, dwuczęściowy: z podstawą w formie szafki dwudrzwiowej, wsparty na nogach w kształcie łap zwierzęcych oraz z nastawą z drzwiczkami i szufladkami. Front szafki podzielony został na dwa skrzydła drzwiowe, ujęte w rzeźbione ramy o fryzach z wijącym się ornamentem roślinnym. W polach płycin w centralnej części umieszczone zostały dekoracje snycerskie pod postacią groteskowych masek, których wyraziste twarze emanują niepokojącą siłą. Wokół masek rozchodzą się symetryczne układy liści akantu i wolut, misternie splecionych w wici, tworzących dynamiczną ramę dla centralnych przedstawień.
Nad drzwiczkami znajdują się dwie szuflady, a między nimi kartusz z wizerunkiem putta, na skrajach natomiast rzeźbione popiersia męskie. Fronty szuflad z oprofilowanymi prostokątnymi płycinami, z zamocowanymi pośrodku uchwytami również w postaci popiersi. Boczne krawędzie szafki zdobią lizeny, na których u dołu widnieją kariatydy. Mają one zaznaczoną kobiecą anatomię w górnej partii, a ku dołowi ich sylwetka przechodzi w dekoracyjny motyw. Powyżej kariatyd umieszczone zostały figury młodzieńców w statycznych, spokojnych pozach. Postaci ubrane są w tuniki zapinane z przodu na guziki, które przechodzą w dolnej partii w fałdowane spódnice.
W ujęciu stylistycznym postacie wyrzeźbione na kabinecie nawiązują do tradycji snycerstwa renesansowego i barokowego, w którym popularne były przedstawienia młodzieńców, wojowników czy alegorycznych dworzan pełniących funkcję atlantes lub kariatyd. Ich zadaniem było symboliczne „podtrzymywanie” konstrukcji.
Prezentowany mebel posiada okazałą nastawę, która stanowi jego najbardziej dekoracyjną część. Tworzą ją liczne szufladki, drzwiczki oraz rzeźbiarskie dekoracje. W partii centralnej znajduje się prostokątne pole zamknięte drzwiczkami. Na drzwiczkach widnieje płaskorzeźba z motywem kielicha (lub wazy), z której wyrasta stylizowane drzewo o symetrycznie rozłożonych liściach. Motyw ten wpisany jest w arkadowe obramienie. Można to interpretować jako znak życia, wzrostu i trwałości. Drzwiczki te flankują wąskie pola pionowe, stylizowane na pilastry, które wzmacniają architektoniczny układ całości. Nad drzwiczkami, jak i pod nimi znajdują się niewielkie szufladki. Zaś pod dolną jest kolejna szuflada – nieco większa.
Oprócz drzwiczek umiejscowionych w centralnej części nastawy, po prawej i po lewej stronie znajdują się kolejne wnęki zamykane również bogato dekorowanymi drzwiczkami. Ich kompozycja została ujęta w formę prostokątnych pól, zwieńczonych arkadowym łukiem. Po bokach arkady umieszczone zostały dwie pełnoplastyczne postaci ludzkie. Po lewej stronie widzimy mężczyznę ubranego w krótką tunikę przypominającą antyczną zbroję legionisty. Po stronie prawej natomiast znajduje się figura młodzieńca odzianego w krótką tunikę, z prawą ręką wniesioną ku górze. Nad postaciami mężczyzn widnieją zoomorficzne stworzenia z rozpostartymi skrzydłami, które zapewne pełniły funkcję „strażników”. Powyżej i poniżej drzwiczek znajdują się kolejne szufladki. Nastawę wieńczą szuflady z oprofilowanymi prostokątnymi płycinami z zamocowanymi pośrodku uchwytami w postaci rzeźbionych popiersi męskich. W centralnej części dwa pulchne, nagie putta trzymające w dłoniach owoce (lub kwiaty). Na skrajach szuflad również umieszczono postaci nagich puttów z jedną ręką schowaną za plecami, zaś w drugiej trzymające nieokreślony przedmiot (owoc?).
Zwieńczenie nastawy wykonano w formie wydatnego rzeźbionego gzymsu z motywem roślinnym oraz kwadratowymi wypustkami.
Kabinety należą do najstarszych sprzętów w historii meblarstwa, szczególnie popularne były w XVI i XVII wieku. Służyły do przechowywania drogocennych przedmiotów, tj. dokumentów, biżuterii, kolekcji monet czy też kamieni. Same w sobie były luksusowe, wykonywane z drogich materiałów i bogato zdobione. Najczęściej miały formę skrzyni z wieloma szufladkami, zamykanej drzwiczkami lub uchylną klapą (która pełniła wówczas funkcję blatu do pisania).
Z biegiem czasu renesansowe kabinety, choć piękne i pełne kunsztownych zdobień – intarsji, inkrustacji czy rzeźbień – były przede wszystkim luksusowymi schowkami. Funkcja pisarska miała w nich charakter drugorzędny. W XVII i XVIII wieku coraz większą rolę w życiu codziennym odgrywała korespondencja, rachunki i prowadzenie domowych archiwów. Niezbędny stał się więc mebel, który nie tylko przechowywał dokumenty, ale przede wszystkim zapewniał wygodne miejsce do pracy. W ten sposób kabinet stopniowo ustępował miejsce sekretarzykowi. Sekretery przejęły jego praktyczne rozwiązania – liczne szufladki i skrytki – lecz w prostszej, bardziej funkcjonalnej formie. Najważniejszym elementem stał się już nie schowek, ale stały blat do pisania. Tym samym sekretera w XVIII wieku całkowicie zastąpiła kabinet, stając się nieodzownym elementem wyposażenia nowoczesnych wnętrz.
W XIX wieku we Włoszech ponownie zaczęto wytwarzać kabinety, szafki i komody dekorowane pełnoplastycznymi figurkami. Często były one niemal wiernymi kopiami renesansowych pierwowzorów. Starano się także odtworzyć dawny sposób ich wykonywania.
Oprac. Ewelina Małyk
WYBRANA LITERATURA:
Karta inwentarzowa zabytku: MNa/RA 2114.
Bode W.,
Italienische Hausmöbel der Renaissance, Leipzig 1912.
Korżel-Kraśna M.,
Meble XV-XVII wieku, Katalog zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Wrocław 2016.
Korżel-Kraśna M.,
Meble drugiej połowy XIX i początku XX wieku, Katalog zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Wrocław 2024.
Odom W.M.,
A history of italian furniture, New York 1918.
